خلاصة المجمع سروری

● خلاصة المجمع سروری = خلاصة اللغات / لغت / فارسی xolāsat-ol majma‘-e sarvarī = xolāsat-ol loqāt سروری، محمد قاسم بن محمد، ق11 قمری sarvarī, mohammad qāsem ebn-e mohammad (- 17c) اهدا به: حاتم بیگ وزیر شاه عباس اول تاریخ تألیف: 1018ق مؤلف در مقدمه می‌گوید: چون از تألیف کتاب «مجمع الفرس» فارغ شدم، دیدم بعضی یاران به واسطه آنکه ایجاز در کلام مطلوب است یا به جهت تخفیف اجرت کاتب در نوشتن، نسبت به کتاب بی‌اعتنایی می‌کنند، به خاطر رسید که خلاصه‌ای از آن نسخه بنویسم با حذف استشهادها. در دیباچه نام شانزده کتابی که از آنها در این فرهنگ بهره برده را یاد کرده. اینک فقراتی چند از مقدمه‌ای که مؤلف بر کتاب خلاصة مجمع الفرس نوشته و در نسخه 2817 کتابخانه مجلس بر پشت نخستین برگ از خط مؤلف منقول است نقل می‌شود: «آغاز پیرای هر داستان افدستای ایزید بی یار است که انجمن کیهان را یکروه پرشکوه دانایان دانش پژوه چون بزم سپهر بحمد بر جيس و تیروار است ... اما بعد بر طبع قاد و خاطر نقادار باب استعداد بلغهم الله الى غايه المراد مخفی و مستتر نماند که بنده مذنب جانی سروری کاشانی چون از تألیف کتاب مجمع الفرس باز پرداخت دید که بعضی از یاران به واسطه آنکه ایجاز در کلام مطلوب است یا بجهت آنکه در اجرت کاتب تخفیفی شود در نوشتن آن ابیات استشهاد و اعراب که صحت لغت در آن منوط و بدان مربوط است حذف می کنند و چهره شاهد این نسخه را از ربط عاطل میسازند بنابر تمهید این مقدمات به خاطر این ضعیف رسید که خلاصه از این نسخه بنویسم و مجمعی مرقوم گردانم از شانزده رساله که اسامی ایشان این است: 1. کتاب معجم البلدان؛ 2. مويد الفضلا تألیف محمدلاد؛ 3. اداة الفضلاء تألیف قاضی خان بدر محمد دهلوی؛ 4. شرفنامه احمد منیری تألیف ابراهیم قوام فاروقی؛ 5. معیار جمالی افصح المتکلمین شمسی فخری؛ 6. تحفة الاحباب حافظ اوبهی؛ 7. شرح سامی فی الاسامی المیدانی؛ 8. ترجمه صیدنه ابوریحان بیرونی؛ 9. نسخه حسین وفائی؛ 10. نسخه ابومنصور علی بن الاحمد الاسدى الطوسی؛ 11. نسخه محمد هندوشاه؛ 12. نسخه میرزا ابراهیم بن میرزا شاه حسین اصفهانی؛ 13. نسخه ابوحفص سعدی؛ 14. فرهنگ زفانگویا؛ 15. جامع اللغات منظوم نیازی حجاری؛ 16. لسان الشعرا. تا جمعی که معانی آن لغات را مستشهد خواهند به مجمع الفرس رجوع فرمایند و بعضی که مجمل و محذوف الاستشهاد خواهند به این خلاصه توجه نمایند و زبان قلم را از انتخاب و قلم زبان را قاصر و کوتاه سازند و این نسخه را موسوم به خلاصة المجمع ساختم امید که منظور گردد به نظر عاطفت و مرحمت آصف جمشید عظمت. اعتماد الدولة العلية الخاقانية ... [مقصود حاتم بیک وزیر شاه عباس است]». در این مختصر مؤلف پس از مقدمه‌ای خاص که از آن یاد کردیم، مقدمه اول خود را که بر مجمع الفرس نوشته و در چاپ دبیر سیاقی موجود است دارد ولی مقدمه دوم را ندارد. مقایسه این کتاب خلاصه مجمع با کتاب مجمع الفرس نشان می‌دهند که مؤلف علاوه بر اینکه (به گفته خود در مقدمه) بعضی شواهد و ابیاتی را که به‌عنوان شاهد آورده بوده در این خلاصه حذف کرده است برخی از معانی لغات را نیز حذف کرده و چه بسا در بعضی جاها کلماتی که چندین معنی دارد فقط 2 الی 3 معنی برایش ذکر کرده است و بعضی لغات را اصلاً نیاورده و بعضی لغات را اضافه کرده است. (عبدالحسین حائری) [نسخه‌های منزوی 1927/3؛ دنا 974/4 (8 نسخه)]