خلاصة السیر

● خلاصة السیر / تاریخ ایران / فارسی xolāsat-os seyar محمد معصوم بن خواجگی اصفهانی، ق 11 قمری mohammad ma‘sūm ebn-e xājagī-ye esfahānī (- 17c) تاریخ تألیف: 1048ق مقصد سوم از مطلب چهارم خلاصة السیر است در تاریخ شاه صفی صفوی (= 1038-1052ق) شامل کلیه وقایع و سوانحی که در ایام دولت این پادشاه به ترتیب سنوات روی داده است، از درگذشت شاه عباس اول تا جلوس شاه عباس ثانی تألیف محمد معصوم بن خواجگی اصفهانی که در زمان شاه عباس اول و شاه صفی مشرف اصطبل شاهی بوده و در اواخر به وزارت قراباغ منصوب گردیده و به همین جهت در پایان کتاب خود فصلی در اوصاف گنجه و احوال مرتضی قلیخان زیاد اوغلی بیگلربیگی قراباغ و گنجه و خاندان وی بعد از ذکر احوال خود افزوده، و با یک خاتمه در چگونگی این تألیف که شروع آن در سال 1047 بوده به کار خود پایان داده است. مؤلف در مقدمه و خاتمه می‌نویسد که نخست در صدد تألیف از تاریخ عمومی بوده و بدین منظور از مبدأ آفرینش تا مقدمه جلوس امیر تیمور گورکان را نوشته بوده و بعداً که شاه صفی مستحضر گردیده او را از ادامه این کار باز داشته، به ذکر سوانح و وقایع دوران سلطنت خود وادار کرده است، ولی چنانکه از عنوان کتاب و گزارش واقعه ناگزیر شاه عباس اول برمی‌آید، مقصد اول و دوم از مطلب چهارم کتاب خلاصة السیر در تاریخ صفویه بوده (از بدو تأسیس تا در گذشت شاه عباس اول) و مؤلف در همین مقاله می‌گوید: «شرح احوال بتفاوت درجاتهم قبل ازین در مقصد دویم ذکر یافته» و به هر حال اگر هم این کتاب در اصل شامل چهار مطلب و هر مطلب دارای چند مقصد بوده است، چندان مهم نیست و آنچه مهم و در خور اعتنا و قابل اهمیت است، همین مقصد سوم است که کلیه وقایع مذکور در آن را مؤلف که سفراً و حضراً ملازم رکاب شاه صفی بوده و به رأی العین دیده است، به قلم آورده و تاریخی بس ارجمند از خود به یادگار گذارده است. (گلچین معانی) آغاز: بسلمه، مقصد سیم از مطلب چهارم در ذکر مناقب پادشاه جم جاه فلک بارگاه شاه صفی الحسینی الموسوی الصفوی بهادرخان خلدالله ملکه. ستایش و نیایش رحیمی را سزا است که سروش عنایتش نوای بشارت ادای و بشرالذین آمنوا و عملوا الصالحات ان لهم «را به گوش هوش ارباب ایمان و اصحاب ایقان رسانید. [نسخه‌های منزوی 4320/6؛ الذریعه 1070/9؛ برگل 886/2؛ بخش سوم آن در سال 1367ش در تهران با عنوان تاریخ شاه صفی به چاپ رسیده است؛ فهرستواره منزوی 960/2؛ دنا 955/4 (7 نسخه)]