خفى علائى

● خفى علائى = الخفية العلائية = خف علائى / طب / فارسی xoffī-ye 'alā'ī = xoffīya-tol 'alā'īyya = xoff-e 'alā'ī جرجانى، اسماعيل بن حسن، 434 - 531 قمری jorjānī, esmā'īl ebn-e hasan (1043 - 1137) وابسته به: ذخیره خوارزمشاهی؛ جرجانی، اسماعیل بن حسن (434-531) به دستور: نصرة الدین (بهاء الدین) محمد علاء الدوله قزل ارسلان ولیعهد اتسز خوارزمشاه این کتاب مختصر یا منتخب تألیف دیگر مؤلف «ذخیره خوارزمشاهی» است که از کتب مشهور و اساسی فن طب است که به دستور و برای سپهسالار نصرة الدین یا بهاء الدین محمد علاء الدوله قزل ارسلان ولیعهد ابوالمظفر اتسز بن محمد خوارزمشاه حسام امیرالمؤمنین در خوارزم به دست مؤلف انجام شده است تا بتوان بر دست گرفت و با خود داشت و یا به نقل دیباچه: «این مختصر بر دو جلد نهاده شد بر قطع مطول تا پیوسته در موزه توان داشت و بدین سبب این مختصر را «خفی علائی» نام کرده شد». نام این کتاب در چهار مقاله نظامی عروضی در مقالت چهارم که از علم طب و هدایت طبیب گفتگو می‌کند آمده است. خفی به ضم خاء معجمه و تشدید فاء و در آخر یـاء نسبت منسوب است به «خف» یعنی موزه و اینکه ریو در فهرست خود 475/2 به معنی پنهان آورده سهو است. [رجوع به تحقیقات استادانه علامه قزوینی در حواشی چهار مقاله چاپ لیدن ص 237-238 شود]. کتاب در دو بخش است: بخش نخستین در دو «مقالت»: مقالت 1. اندر تدبیر حفظ الصحت و این نوع شانزده «باب»ست: 1) تدبیر هوا؛ 2) تدبیر فصل‌های سال، 3) تدبیر شهر و مسکن، 4) تدبیر جامه پوشیدن، 5) تدبیر غذا، 6) تدبیر آب، 7) تدبیر شراب، 8) تدبیر خواب و بیداری، 9) تدبیر حرکت و سکون، 10) تدبیر استفراغ به داروی مسهل، 11) تدبیر استفراغ به داروی قی، 12) تدبیر فصد و حجامت، 13) تدبیر استفراغ‌های دیگر، 14) تدبیر اعراض نفسانی، 15) تدبیر پیران، 16) تدبیر مسافران؛ مقالت 2. تقدمة المعرفة و آن هفت «باب» است: 1) شناختن بیماری، 2) شناختن نضج، 3) شناختن بحران، 4) شناختن علامت سلامت و امیدواری، 5) شناختن علتهای که به علت دیگر زایل شود، 6) حال‌هایی که اندر تن مردم پدید آید و نشانی بیماری باشد که خواهد بود، 7) شناختن وقت مرگ اندر بیماری‌ها و نوبت‌های تب؛ بخش دوم: قسم عملی و دارای هفت «مقالت» است: مقاله 1. وصای که طبیب را در علاج خویش بدان باید کرد؛ مقاله 2. اشارت کردن به علاج بیماری‌ها از سر تا پای و این هجده «باب» است: 1) بیماری‌های سر و بیماری‌های دماغ، 2) بیماری‌های چشم، 3) بیماری‌های گوش، 4) بیماری‌های بینی، 5) بیماری‌های زبان و دهان و حنجره و حلق، 6) زکام و نزله و سرفه و شوصه و ذات الجنب و ذات الریه و ضیق نفس، 7) بیماری‌های دل، 8) بیماری‌های معده، 9) انواع اسهال، 10) انواع قولنج و غیر آن، 11) بیماری‌های مقعد، 12) بیماری‌های جگر، 13) بیماری‌های سپرز، 14) انواع یرقان، 15) انواع استسقا، 16) بیماری‌های کرده و مثانه و خصیه و ذکر، 17) بیماری‌های زنان، 18) اوجاع مفاصل و نقرس و دوالی؛ مقالت 3. تبها و حصبه و آبله و مانند آن؛ مقالت 4. آملس‌ها و جراحت‌ها و ریش‌ها؛ مقالت 5. علاج شکستگی استخوان و کوفتگی و بیرون آمدن بندها از جای خویش؛ مقالت 6. تدبیر زینت و آن پاک داشتن بشره باشد؛ مقالت 7. علاج زهرهای گوناگون. آغاز: بسم الله ... چون مصنف این کتاب اسماعیل بن حسین الحسینی الجرجانی از جمع کتاب ذخیره خوارزمشاهی فارغ شد بر لفظ امیر اسفهسالار اجل قراء ارسلان ولی العهد ابو المظفر آتسز خوارزمشاه حسام امیرالمومنین رفت که کتاب ذخیر کتابی بزرگ است کتابی دیگر بایستی مختصر که بهر وقت بر دست توان گرفت ... چاپ: گانپور، 1891، سنگی، 114ص؛ لکنهو، 1891، سنگی [نسخه‌های منزوی 526/1؛ کشف الظنون 716/1؛ بنگال 715/1؛ فهرستواره منزوی 3428/5؛ مشار، فارسی 1897/2؛ نشانی 2چ؛ لغت نامه دهخدا 17/3 و 33/3؛ دنا 905/4-906 (39 نسخه)]