حل التناقض

● حل التناقض / کلام و اعتقادات / عربی ḥall-ut tanāquḍ عضدالدین ایجی، عبدالرحمن بن احمد، 700؟ - 756 قمری ‘aẓod-od-dīn-e ījī, ‘abd-or-raḥmān ebn-e aḥmad (1301 - 1356) متکلمان، در مسئله حدوث و قدم قرآن، دو قیاس برهانی را ذکر نموده که نتایج این دو برهان با یکدیگر تناقض دارد. قیاس 1. القرآن مرتب الاجزاء مقدم بعضها على بعض، و کل ما کان کذلک فهو الحادث؛ قیاس 2. القرآن صفة الله تعالى، و کل ما کان صفة الله تعالى فهو قدیم. نتیجه قیاس اول «حدوث قرآن» و نتیجه قیاس دوم «قدم قرآن» است. هر گروه از متکلمان، برای رها شدن از این تناقض، یکی از مقدمات دو قیاس مذکور را انکار نموده‌اند. اشاعره، مقدمه اول از قیاس اول را انکار کرده معتقد به کلام نفسی قرآن شده‌اند. حنابله نیز مقدمه دوم از قیاس اول را انکار نموده و معتقد به قدم قرآن با تقدم برخی از اجزای آن بر اجزای دیگر شده‌اند. معتزله، مقدمه اول از برهان دوم را انکار کرده و متکلم در صفات خداوند را به معنای ایجاد کلام در مخلوقات دانسته‌اند. کرامیه نیز مقدمه دوم از برهان دوم را انکار کرده و گفته‌اند: جایز است صفتی از خداوند محدث باشد. مؤلف در رساله حاضر، با قبول مقدمات مذکور در دو برهان، قائل به عدم تناقض شده است. این رساله به قاضی عضدالدین ایجی نسبت داده شده و در پایان برخی نسخه‌ها نام مؤلف میر سید شریف جرجانی نگاشته شده است. (عظیمی) آغاز: بسملة، الحمدلله رب العالمین ... إعلم ان المتکلمین لما رأو تناقض النتیجتین الحاصلتین من القیاس بین القرآن المرتب الأجزاء مقدم بعضها علی بعض و کل ما کان کذلک فهو حادث انجام: فی القید الاول أخرج الصوت و القید الثانی أخرج المعنی و الصوت ایضاً و القید الثالث المعنی و النفس و الکل صادق علی الحروف فثبت أن القرآن هو الحروف القدیمة القائمة بذات الله تعالى أزلاً و أبداً. [دنا 751/4؛ مکتبة امیرالمؤمنین 514/2]