حقيقة لفظتى اليوم و النهار

● حقيقة لفظتى اليوم و النهار = تحديد النهار الشرعى / فقه / عربی ḥaqīqat-u lafẓatay-il yawm wa-n nahār = taḥdīd-un nahār-iš šar‘ī محقق سبزواری، محمد باقر بن محمد مؤمن، 1017 - 1090 قمری mohaqqeq-e sabzevārī, mohammad bāqer ebn-e mohammad mo'men (1609 - 1679) پرسش و پاسخی است درباره دو اصطلاح «اليوم» و «النهار» و آغاز و پایان روز و اینکه از چه وقت است تا چه وقت. این پرسش از شاگردی است که به استاد خود تقدیم نموده و استاد مفصلاً از آن جواب می‌گوید و برای سخن خود شواهد بسیاری از مفسرین و فقها و اهل لغت ذکر می‌کند و در چند جا به شرح ارشاد خود حوالت می‌دهد. این رساله که نام‌های گوناگون به خود گرفته در چند جا ناشناس آمده و در برخی فهارس همچون فهرست مجلس (جلد نهم) از مقدس اردبیلی دانسته شده و در فهرست ملک از ابوریحان دانسته شده و در چند فهرست از محقق سبزواری دانسته شده است. یک نسخه تاریخ 1087 دارد که هر احتمالی را برای تألیف در قرن 13 منتفی می‌کند که مرحوم فاضل و سید احمد اشکوری مرقوم داشته‌اند و این رساله مطمئناً قبل از 1087 تألیف شده است. در نسخه ناشناس مانده شماره 5867 آستانه قم که آن را از قرن 11 دانسته، دارای حاشیه با عنوان «منه دام ظله» است که تألیف در قرن 11 را تقویت می‌کند. انتساب آن به مقدس اردبیلی که جناب حائری در جلد نهم فهرست مجلس مرقوم داشته‌اند محتملاً به قرینه آن است که مؤلف در ضمن آن به شرح ارشاد خود حوالت می‌دهد و می‌دانیم که مقدس اردبیلی دارای «مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان» است و همین باعث شده که جناب حائری چنین گمان کنند. ولی همچنین می‌دانیم که محقق سبزواری نیز تألیفی «چون ذخیرة العباد فی شرح الارشاد» دارد. در نسخه شماره 15530 مجلس که مجموعه‌ای است دارای سه رساله که دو رساله اول آن از محقق سبزواری و به خط خود اوست و رساله سوم آن همین رساله است که در فهرست ناشناس معرفی شده است و محتملاً از محقق سبزواری و خط خود اوست اگر شباهت از جهت خط میان هر سه باشد. فاضل محترم جناب آقای زمانی نژاد در بررسی آثار محقق اردبیلی درباره این رساله به نکاتی رسیده‌اند که انتساب آن به مقدس اردبیلی را کاملاً منتفی و انتساب آن به محقق سبزواری را قطعی می‌کند که مهمترین آن این است که طبق نقل ایشان، همه مواردی که در این رساله به شرح ارشاد خود حوالت داده، در ذخیره المعاد محقق سبزواری یافت می‌شود. کنتوری در کشف الحجب رساله‌ای با همین مشخصات را به محقق سبزواری نسبت داده. در روضات الجنات و ریاض العلماء و الذریعه رساله‌ای شبیه همین رساله به محقق سبزواری نسبت داده شده است. ولی هیچ منبعی چنین تألیفی را از مقدس اردبیلی ندانسته‌اند. فعلاً قرائن برای انتساب آن به محقق سبزواری ( 1017-1090ق) بیش از دیگران است و ما نیز همه نسخه‌های آن را به همین جهت به او منسوب داشتیم تا بعد. آغاز: بسمله، الحمد لله رب العالمین و الصلوة على سيد المرسلين محمد و آله الطاهرين ... اما بعد سالت ايدك الله و اعانك على طاعته ان ابين لك حقيقة لفظى اليوم و النهار اذا استعملتا في العبادات ليظهر لك حقيقة الامر فى الليل بالمقابله لفظی اليوم و النهار اذا استعملتا فی العبادات ليظهر لك حقيقة الامر في الليل بالمقابله و فی ذلك فوائد شرعيه لترتب مسائل کثیره شرعیه علیه فی مباحث الصلوة و الصوم و الحج و غير ذلك ... انجام: و يحتج لا ثبات ظنه بقول احد الفقهاء و المفسرين و الله الموفق للصواب انتهى كلام ابی ریحان هذا ماحضرنی ... و اطنبنا دفعا لتوهم من يبالغ فی انکار استعمال الليل و النهار فيما ذكرناه و الحمد لله اولا و آخرا و حسبی الله تمت الرسالة [الذریعه 137/11؛ روضات الجنات 69/2؛ ریاض العلماء 45/5؛ کشف الحجب و الاستار ص 259؛ دنا 703/4]