الحساب و الجبر و المقابلة

● الحساب و الجبر و المقابلة = رسالة البهشتية = ما لابد للفقيه من الحساب / ریاضیات / عربی al-ḥisāb wa-l jabr wa-l muqābila = r.-ul bihištīya = mā lā-budda li-l-faqīh min-al ḥisāb بهشتی اسفراینی، محمد بن احمد، - 749 قمری beheštī esfarāyenī, mohammad ebn-e ahmad (- 1349) رساله کوتاهی است در بیان آنچه از ریاضیات دانستنش بر فقیه لازم و ضروری است. این رساله در دو «مقاله» و هر مقاله در چند بیت تنظیم گردیده، با این عنوان‌ها: مقاله 1. الحساب، در یک مقدمه و سه بحث؛ مقاله 2. الجبر و المقابلة، در یک مقدمه و دو بحث. ملا ملک محمد بن سلطان حسین سپاهانی این کتاب را شرح کرده است. شرح بهشتی که ملک محمد بن سلطان حسین اصفهانی تألیف کرده شرح همین رساله است. بروکلمان از او دو رساله در ریاضیات یاد می‌کند: یکی رساله در حساب (همین رساله) که تنها دو نسخه از آن را در مشهد (شماره 62-64 ریاضی) نشان می‌دهد و دیگر رساله‌ای با نام «مالابد للفقیه من الحساب» و از آن نیز دو نسخه موجود در اروپا یاد می‌کند. موضوع و عنوان رساله دوم نیز بر رساله حاضر تطبیق می‌کند زیرا این رساله هم برای فقیهان تألیف و مثالهای فقهی در آن آورده شده و همچنین دارای دو مقاله است و مؤلف در دیباچه گوید: «هذه رسالة مشتملة علی الاقل مما لابد منه للفقیه من الحساب، الجبر و المقابله کتبتها بالتماس بعض». رساله‌ای با همین آغاز در کشف الظنون به عنوان «الرسالة العلانیة فی القواعد الحسابية» معرفی گردیده و آن را با عبارت «مشتملة علی فصول» توصیف نموده است در حالی که این رساله دارای فصول نمی‌باشد. (محمود مرعشی نجفی) آغاز: بسمله. الحمدلله مبدع الاحاد و مؤلف الاعداد و مقسمها الى الازواج ... هذه رسالة مشتمله على اقل ما لابد منه للفقيه من الحساب و الجبر و المقابله ... ورتبتها على مقالتين المقالة الاولى في الحساب ... انجام: و الباقی منه ست ساعات و ستة اسباع ساعة و هو المطلوب، هذا آخر ما اردت ایراده فی هذا الرسالة معرضا عن الاطالة، و الحمدلله والصلوة علی رسوله فی کل حال. [الذریعة 86/5 و 7/7؛ کشف الظنون چاپ فلوکل 207: 1 و 98: 4، 401، 541؛ بروکلمان 1: 293 و 616، 273: 2 ذیل 850: 1 و 294: 2؛ مکتبة امیرالمؤمنین 555/2؛ معجم المؤلفین 122/9؛ هدیة العارفین 86/5؛ دنا 645/4-646 (20 نسخه)؛ احوال و آثار خواجه نصیر 429] شرح و حواشی: 1- شرح رسالة الحساب = شرح رسالة الجبر و المقابلة = شرح ما لابد للفقیه من الحساب؛ اصفهانی، ملک محمد بن حسین (-10)