حاشية عدة الاصول

● حاشية عدة الاصول = تعلیقات علی عدة الاصول = شرح عدة الاصول / اصول فقه / عربی ḥāšīyat-u ‘uddat-il usūl = ta‘līqāt-un ‘alā ‘uddat-il usūl = š.-u ‘iddat-il usūl قزوینی، خلیل بن غازی، 1001 - 1089 قمری qazvīnī, xalīl ebn-e qāzī (1593 - 1678) وابسته به: عدة الاصول = العدة؛ شیخ طوسی، محمد بن حسن (460-385) تاریخ تألیف: 1053ق؛ محل تألیف: قزوین از افادات استاد محمد علی روضاتی در معرفی جامع این کتاب: «عدة الأصول» از آثار گرانبهای حضرت شیخ الطائفه أبوجعفر محمد بن حسن طوسی است که آن را درباره مسائل مهمه اصول فقه نگاشته و خود در آغاز آن فرموده است که چون امامیه را کتابی مبسوط و محققانه در این فن نبود که بتوان بدان استناد کرد، لذا به درخواست اصحاب خود آن را در دو جزء نگاشت، و ابتدا فصلی در شناختن ماهیت اصول فقه و انقسام آن و چگونگی ترتیب ابواب آن آورد. شیخ الطائفه در عده درباره مسائل مهم اصول گسترده سخن گفته و تحقیق کرده است، لکن بسیاری از مطالبی که در کتاب خود از آنها بحث فرموده اینک از مسائل اصول فقه شناخته نمی‌شود. وی در این کتاب از «تلخیص الشافی» خویش که به سال 432 نگاشته یاد کرده است. سید بحرالعلوم - قدس الله روحه - در «فوائد رجالیه» خود در وصف این کتاب فرموده است: «کتاب العدة، و هو أحسن کتاب صنف فی الأصول». دانشمند بزرگ عهد صفوی مولانا خلیل بن غازی قزوینی، حاشیه‌هایی بر کتاب عده نگاشت که ذیلاً درباره آنها گفتگو می‌کنیم و گویا کسی جز این دانشمند بر کتاب مذکور گزارشی ننوشته، نه از دانشمندان پیش از او و نه پس از او. لکن بر حاشیه مولی خلیل - جای گفتگو - تعلیقاتی نگاشته شده است. قزوینی در مقدمه کتاب مورد بحث که حاشیه نخستین او است از عده و به «حاشیه اولی» شناخته می‌شود می‌گوید: بسیاری از دانشجویان زمان ما از کتاب‌هایی که اصحاب ما - علمای امامیه - در اصول فقه نگاشته‌اند روی‌گردان شده و به کتاب‌های دیگران، مانند «شرح مختصر حاجبی» پرداخته‌اند، به گمان این که آنها بهتر از کتب اصحاب است. من نیز مدتی به خواندن و تدریس و ترویج آن گونه کتب مشغول بودم و چنانکه عادت مدرسان است در رفع اشکالات کتاب‌هایی که بر آنها خوانده می‌شود؛ من نیز به این کار دلخوش بودم، لکن توجه دانشجویان به این کتاب‌ها کم کم سبب رواج بسیاری از مطالب باطله و ضعف ایمان ضعفاء العقول گردید. من که این وضع ناگوار را می‌دیدم بر آن شدم که دانشجویان را از این راه باز گردانم تا ثوابی برده باشم. پس این حواشی را بر کتاب «العدة فی اصول الفقه» تألیف شیخ الطائفه نگاشتم و در پاره‌ای از حواشی گسترده سخن گفتیم تا آنجا که هر یک به صورت رساله‌ای درآمده شایستگی استقلال یافت، به‌خصوص حاشیه اولی، که در آن پرده از پاره‌ای أسرار وجوب پیروی از اهل بیت اطهار علیهم السلام برداشتم و خطای دیگران را که از سلوک این طریقه سرباز زدند روشن ساختم ... إلخ. شارح دنباله این مطالب باز راجع به اخبار و آثار امامیه جملاتی آورده، سپس عبارتی از «عده» را عنوان کرده و درباره آن طی چهار مقدمه گسترده سخن گفته که فهرست مطالب آنها را پس از این خواهیم آورد. حاشیه اولی - جای گفتگو - به‌تنهایی کتاب مفصلی شده و از آن نسخه‌های متعدد در دست می‌باشد، لکن تا آنجا که اطلاع داریم تماماً به طبع نرسیده است. شاگرد دانشمند مؤلف، ملاعلی اصغر بن محمد یوسف قزوینی نیز همین حاشیه را در یک مجلد بزرگ به نام «تنقیح المرام» شرح کرده است. قزوینی پس از نوشتن حاشیه اولی به گزارش بقیه کتاب «عده» پرداخت که آن نیز در مجلدی دیگر قرار گرفت. از این حواشی قسمتی در کنار و بقیه «در 117 صفحه به خط نستعلیق» ضمیمه دو کتاب «عدة الأصول» و «رساله اجتهاد و تقلید» محقق بهبهانی، به سال 1317 در طهران چاپ شده، و ابتدا دو سطری از آغاز حاشیه اولی در آن آمده و پس از اسقاط قریب به تمام حاشیه مذکوره چند صفحه‌ای نیز از آخر همین حاشیه عیناً آورده شده و بعد حاشیه دوم چنین آغاز می‌شود: «قوله «و أبدأ فی أول الکتاب فصلاً یتضمن ماهية اصول الفقه و انقسامها و كيفية ترتيب أبوابها» البدء - كالمنع - الإنشاء و الإحداث ...». مقدمه شارح نیز در نسخه چاپی نیامده است و این مقدار چاپ شده تنها حواشی مجلد اول کتاب عده که مشتمل بر 54 فصل است می‌باشد و از حواشی مجلد دوم اطلاعی نیافتیم. مجملاً، حاشیه‌ای که مولی خلیل بر نخستین عبارت مورد نظر از کتاب عده «قوله: لأن الشريعة كلها مبنية عليه، إلخ» نگاشته چون بسیار طولانی شد و خود به صورت رساله‌ای درآمد، لذا مستقلاً تدوین و به «حاشیه اولی» یا «مجلد اول حواشی ملاخلیل» شهرت یافت، و قسمت‌های دیگر حواشی با عنوان «حاشیه ثانیه» یا مجلد دوم شناخته می‌شود که چنانکه گفتیم از مجموع این دو حاشیه قسمتی از اول و آخر حاشیه اولی و نیمی از حاشیه ثانیه «که تا پایان مجلد یکم عده رسیده» ضمیمه کتاب العده چاپ شده است. نسخه‌های رضویه و سپهسالار و دانشگاه نیز که در فهرست‌های آن کتابخانه‌ها شناسانده شده، عموماً مشتمل بر «حاشیه اولی» و قدری از «حاشیه ثانیه» است. در الذریعه (148: 6) که این کتاب را عنوان کرده‌اند از «ریاض العلماء» نقل نموده‌اند که حاشیه عده ملاخلیل در دو مجلد است، یکی به «حاشیه اولی» و دیگری به «حاشیه ثانیه» شناخته می‌شود، در آنها مسائل کثیره از اصول و فروع و غیرهما و اقوال غریب و عجیب آورده، در تمام مدت عمر خود مشغول تغییر دادن این حواشی بود، لذا نسخ آنها مختلف شده به اختلافات شدیده که خارج از حد ضبط و احصاست و بعضی از شاگردانش افکار سابق او را در «حاشیه اولی» ترجیح می‌دادند و نسخه خود را به أفكار جديده او تبدیل نمی‌کردند، انتهى. محدث نوری - رضوان الله علیه - نیز این مطلب را در «مستدرک الوسائل» (507: 3) از ریاض نقل کرده‌اند. تعلیقاتی که جمعی از شاگردان مولی خلیل بر کتاب مورد بحث نگاشته‌اند و در الذریعه نیز یاد شده اینهاست: 1. حاشیه ملااحمد طالقانی، که شیخ عبدالنبی قزوینی در «تتمیم أمل الآمل» می‌گوید نام او عبدالدايم بود و علمای قزوین تغییر داده احمد خواندند، تحصیلاتش نیز در نزد علماء قزوین و مردی بسیار بافهم بود و در علوم مختلفه کتاب نوشت، از جمله «شرح بداية الهداية» شیخ حر و «حاشیه بر حاشیه ملاخلیل و بر حاشیه ملاعلی اصغر»؛ 2. حاشیه مولی احمد بن خلیل قزوینی، فرزند و شاگرد محشی که در أمل الآمل و ریاض از او یاد شده و در حیات پدر به سال 1083 در گذشت؛ 3. حاشیه ملا محمد باقر بن غازی قزوینی برادر ملاخلیل که از بزرگان علمای عصر خود و تصانیف بسیار داشته، تا: اوایل قرن 12 زنده بوده است؛ 4. حاشیه مولی علی اصغر که به نام «تنقیح المرام» است. اینک مشخصات حاشیه مورد گفتگو: فهرست مطالب: مقدمه 1. در تمییز مبدأ مبادی علم از غیر آن؛ مقدمه 2. تقید احکام پنج‌گانه به شرعی و عقلی، و ذکر معنای حکم شرعی و حکم عقلی، معنای معصیت کبیره، مراد از مدح و ذم مأخوذ در حد أحکام عقلی، معنای قبح ذاتی، و تنبیه بر قبح ذاتی کذب، معنای اطلاق مشية الله بر أفعال عباد، معنای مشیت حتم و مشیت عزم، معنای وقت فعل و ترک، و استطاعت، تحقیق معنای ترجیح بلاد مرجح لغة و إصطلاحاً، بیان جمع بین امتناع قبیح بر ذات باری و معصومین، و بین قدرت باری و معصومین بر قبیح، و رد بر نظام و صاحب «مواقف»، تحریر محل نزاع در باب قدرت باری میان متکلمین و فلاسفه، استدلال بر جواز تخلف معلول از علت تامه، تحقیق کامل در صفات باری، علم تفصیلی باری تعالی بهمه اشیاء، دلائل ثبوت معدومات در خارج، برهان بر بطلان تجرد نفوس و عقول، منع جریان برهان تطبیق و نحو آن در علم تفصیلی باری تعالی به همه اشیاء، جواب‌هایی از شک تخلف معلول از علت تامه، بحث در ترتیب فلاسفه که گویند «الشیء أمكن فاحتاج إلى موجد فأوجد ...»، بیان اینکه تکوین ذاتاً مقدم بر تحقق معلول نیست، دو دلیل بر اینکه هر فاعلی مختارست، و إبطال انقسام فاعل به موجب و مختار، إبطال امتناع مقدور میان دو قدرت مؤثر، تحقیق ربط حادث زمانی به قدیم «بر اصول فلاسفه»، خروج باری تعالی از زمان و زمانیات، بیان معنای تقدم واحد، و تحقیق در مکالمه سلیمان مروزی با حضرت رضا علیه السلام، دو جواب از شبهه جذر أصم، و بحث در سؤال ابوقره از صفوان بن یحیی، شبهه انتقاء حادث یومی، معروف شبهه داود قیصری، شک اراده موجبه بوجوب سابق و تقریر و جواب از آن، کلامی از سید مرتضی - رحمه الله - و تجویز ایشان ترجیح بلا مرجح را، حدیث سلیمان جعفری را حضرت رضا علیه السلام درباره مشیت و إراده و کلمات علماء، بحث در مذهب معتزله درباره خلق أفعال، تقریر شبهه استلزام و بحث در جواب‌هایی که به این شبهه داده‌اند، تحقیق درباب توفیق و خذلان و معنای عصمت، معنای اینکه باری تعالی خالق همه اشیاء است، و نقل مطالبی از «توحید» صدوق، معنای قضا و قدر و معنای بدا؛ مقدمه 3. بحث در اطلاق وجوب شرعی بر أفعال اختیاری؛ مقدمه 4. در اینکه علم به مسائل اصول فقه مستلزم علم به أحکام فقهیه و اصلیه است نه واقعیه. پایان مقدمات چهارگانه حاشیه اولی و تقریر دلیل بر وجوب شدة اهتمام به علم اصول. آغاز: بسمله الحمدلله رب العالمین و الصلوة على سيدنا و نبينا و عدتنا فی شدتنا محمد و علی سید الاوصیاء ... اما بعد فیقول الغنی بربه عما سواه خلیل بن الغازی ... ان اكثر اخواننا فی الدین من اهل زماننا ... انجام: انما استدل به على اصل الحجية لاعلى القطعية ايضا تمت الحاشية الأولى من الحواشي ... چاپ: مشار عربی، ص286؛ مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی: ج3ص32؛ دارالخلافه طهران، سنگی، 1317ق.، وزیری، 117+5صص [الذريعة 148/6 و 4: 464؛ ريحانة الأدب 452/4؛ بنیاد فارس شناسی ص 92] شرح و حواشی: 1- تنقيح المرام في حاشية شرح عدة الاصول؛ قزوینی، علی اصغر بن محمد يوسف (-1120) 2- حاشية حاشية عدة الاصول؛ قزوینی، محمد باقر بن غازی (-12)