حاشیة انوار التنزیل

● حاشیة انوار التنزیل / تفسیر / عربی ḥāšīyat-u anwār-it tanzīl حسینی، محمد بن ابی الصفا، ق 11 قمری hoseynī, mohammad ebn-e ab-es-safā (- 17c) وابسته به: انوار التنزیل و اسرار التأویل = تفسیر بیضاوی؛ بیضاوی، عبدالله بن عمر (- 685) حاشیه بر انوار التنزیل و حاشیه اسفرائینی بر آن از صدرالدین محمد بن ابی الصفاء بن یونس حسینی. مؤلف پس از فراگرفتن انوار التنزیل و خواندن بیشتر آن بر استاد خود (ناصر الدین محمد سنوجردی) و مطالعه حاشیه خواجه ابوالقاسم لیثی بر تفسیر سوره فاتحه [از بیضاوی] و حاشیه عصام الدین ابراهیم اسفراینی بر آن و با استفاده از یادداشت‌هایی که به هنگام خواندن کتاب انوار التنزیل از افادات استاد یا همدرسان فراهم آورده بود، به تألیف کتاب حاضر پرداخت و فوائد و انظاری را که به وقت درس گفتن کتاب بیضاوی بر آنها دست یافت، بر یادداشت‌های پیشین افزود و این کتاب را حاشیه‌ای ساخت بر کتاب انوار التنزیل و حاشیه اسفراینی بر آن. مؤلف تا پایان سوره فاتحه فقراتی از حواشی لیثی نقل و بر آن خرده‌گیری می‌کند و در پایان تفسیر سوره فاتحه می‌گوید: «هذا ما کتبنا علی تفسیر سوره الفاتحه (در نسخه: الواقعه) بتوفیق من لایخفی علیه خافیه و نستعین به فی الشروع فی شروح الباقیه ... و نسأله حسن الفاتحه و الخاتمه و حصول العاقبه قوله و سائر الالفاظ». وی از رضی (شارح کافیه)، جزری، تفتازانی و خاصه از سید شریف بسیار نقل می‌کند و در تفسیر «و ایاک نستعین» درباره استطاعت و شرطیت آن در تکلیف (از مسائل کلامی) به تفصیل پرداخته و خود را از «ماتریدیه» می‌شمارد - که قائلند به عدم جواز تکلیف به محال در مقابل دیگر اهل سنت - که تکلیف به محال را جائز می‌دانند. در شرح معنی هدایت از انواع سیر الی الله به نقل از «صوفیه قدس الله اسرار هم» یاد می‌کند و خود نیز تحقیقی دارد. بروکلمان در شمار حواشی تفسیر بیضاوی از این حاشیه و نسخ آن در موزه لندن (ش: Or. 6463) و فهرست پترزبورگ و کتابخانه داماد زاده (ش 232/30) یاد می‌کند و نام مؤلف آن را بدین‌گونه می‌آورد «صدرالدین محمد بن ابی الصفاء حسینی شیرازی برای رستم بهادر خان از سلاطین آق قویونلو که در 7-1492 = 902-897 حکومت داشته». (عبدالحسین حائری) [بروکلمان ذیل 1: 738-739]