حاجی بابای اصفهانی

● حاجی بابای اصفهانی = حاجی بابا در لندن / داستان / فارسی hājī bābā-ye esfahānī = hājī bābā dar landan جیمز موریه فرانسوی، ق13 قمری jeymz mūrīye farānsavī (- 19c) مترجم: روحی کرمانی، احمد بن محمد جعفر - 1314 قمری ترجمه رمانی است که «ژ - موریه» به انگلیسی نگاشته در اخلاق و آداب اجتماعی و سیاسی ایرانیان. چند بار ترجمه شده یکی از شیخ احمد روحی کرمانی است و دیگری از حبیب اصفهانی (- 1315ق) که از ترجمه فرانسوی آن به فارسی برگردانده و ... . البته ماجرای ترجمه کتاب در ایران ماجرای بحث برانگیزی دارد. خلاصه مطلب این که میرزا حبیب چهارمحالی اصفهانی، از فضلای عصر قاجار به ترجمه کتاب با نثری دلکش و زینت یافته از فرانسه به فارسی دست زد که از شاهکارهای نثر دوران خود محسوب می‌شود. اما تا پیش از آنکه مجتبی مینوی اصل دستنویس خط میرزا حبیب را در دانشگاه استانبول مشاهده کند کسی نمی‌دانست که این ترجمه از آن اوست. اصل ترجمه از آنجا که به دست شیخ احمد روحی کرمانی (- 1314ق)، از نزدیکان و مرتبطان با میرزا حبیب استنساخ شده و به چاپ سپرده شده بود به اشتباه به اسم او نامبردار گشت، و بر روی نسخه‌هایی خطی هم که از آن باقی است نام روحی کرمانی دیده می‌شود. جز اینها از رمان حاجی بابا ترجمه‌های دیگری نیز در دست است. (بشری) مرحوم دهخدا در لغت‌نامه در خصوص موریه و این کتاب می‌نویسد [با اندکی تلخیص]: «... در سال 1824م مطابق سال 1239ق قریب به ده سال پس از مراجعت جیمز موریه از ایران کتابی به زبان انگلیسی به نام حوادث زندگانی حاجی بابای اصفهانی منتشر کرد و چهار سال بعد از این تاریخ جلد دیگری به شکل ذیل بر کتاب اولی خود، تحت عنوان حاجی بابا در انگلستان انتشار داد این دو کتاب به شکل داستان تحریر شده و جنبه تاریخی ندارد. موریه با تألیف این دو داستان خواسته است که آداب، اخلاق و زندگانی اجتماعی و سیاسی مردم ایران را به خوانندگان انگلیسی‌زبان بشناساند، کتاب حاجی بابا جز استهزاء و طعن و انتقادهای نیش‌دار و بزرگ کردن معایب قوم ایرانی چیز دیگری به خواننده ارائه نمی‌دهد». آغاز: صورت کاغذی است که سیاح انگلیسی به سفارت اسوج در اسلامبول نوشته است ... انجام: تا از نتیجه کار مطمئن خود را به معرکه اندازد به این روی با کمال شرمساری و خاکساری می‌گوید به خدا سپردم. چاپ: در هند و ایران چاپ شده [پانزده گفتار مینوی ص 283 و 310 و 371؛ فارسی مشار ص 543؛ رجال ایران 313: 1؛ فهرستواره منزوی 314/1؛ دنا 4/4]