جواهر بواهر مثنوی

● جواهر بواهر مثنوی = مثنوی شریف شرحی / ادبیات / ترکی javāher-e bavāher-e masnavī = masnavī-ye šarīf-e šarhī عبدالله افندی، - 1071 قمری ‘abd-ol-lāh-e afandī (- 1661) وابسته به: مثنوی معنوی = مثنوی مولوی؛ مولوی، جلال الدین محمد بن محمد (604-672) تاریخ تألیف: آغاز: 1035ق، پایان: 1041ق اهداء به: سلطان مراد چهارم شرحی مزجی و مفصل ترکی است بر «مثنوی معنوی». در این شرح از اشعار فارسی عرفانی بسیاری استفاده شده که غالباً برای بسط و شرح مفاد کلام مولانا به کار رفته است ولی مثال‌های فارسی ترجمه نگردیده است. شارح، بنا به نوشته شمس الدین سامی، از مهاجران و شاهزادگان مغرب زمین است که پدر او در زمان سلطان احمد اول به دربار عثمانی وارد و با دختر برادر زاده خلیل پاشا، صدر اعظم ازدواج نموده است و مؤلف «صاری عبدالله» نتیجه این ازدواج است. مؤلف تنها دفتر نخست مثنوی را شرح کرده است. وی همچون بیشتر دانشمندان ترکیه، ارادت خاصی به حضرت امیر المؤمنین علیه السلام دارد. عبارت زیرین بخشی از سر آغاز کتاب است: «و خاتم اولیا، امام هدی، وصی مختار مصطفی، غریق بحر بلا، حریق نار ولا، رافع علم رسول مجتبی، مظهر أنا مدينة العلم و علی بابها، زوج بتول، ابن عم رسول، صاحب محاسن و مناقب، امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام، نظم: محمد اوست او نفس محمد ×× بنطق خود چنین فرمود احمد». مؤلف، این اثر را به سلطان مراد چهارم نگاشته و بعد از سال 1065ق از مناصب دولتی دست برداشته و در عزلت عمر را گذرانیده است. بیرامی نسبت طریق مؤلف است. (محمود مرعشی) آغاز: بسمله هر در یکتای حمد و ثنا، و هر گوهر زیبای گران بها که: کامثال اللؤلؤ المکنون آویزه گوش کر و بیون اوله، اول خداوند بی مثل و مانند ... نظم زمین وآسمان گردان اونید ×× کواکب جمله سرگردان اویند [فهرس مخطوطات التركية العثمانية 334/1؛ هدية العارفين 477/1؛ فهرس المخطوطات التركية العثمانية فی دارالکتب المصرية 334/1؛ قاموس الأعلام 2916/4؛ مثنوی شریف شرحی و جواهر بواهر مثنوی، چاپ: استانبول، مطبعه عامره 1288ق؛ دنا 1072/3؛ فهرستواره منزوی 600/7]