الجمع بين التفسير و التأويل

● الجمع بين التفسير و التأويل / تفسير / عربی al-jam‘ bayn-at tafsīr wa-t ta’wīl امام الدین دوافی، ق9قمری emām-od-dīn davāfī (- 15c) تاریخ تألیف: 879ق تفسير مزجی متوسطی است جامع بین آنچه ارباب ظاهر و اهل باطن می‌گویند که مطالب عرفانی را بیشتر از ابومحمد روزبهان گرفته و به عنوان «الکاشف عن اشارات الفرقان» یاد می‌شود. این تفسیر مختصر از تفسیر جدش می‌باشد و آنچه در تفسیر بیضاوی و شروح آن نبوده انتخاب شده و اخبار و آثار صحیح را بر آن افزوده و بیشتر عنایت به تفسیر قرآن به قرآن دارد. مؤلف در متن نامی از خود نبرده، ولی قدر مسلم از علمای شافعی قرن نهم است. وی در آغاز از جد شهیدش امام عرفای وقت، ابایزید یاد می‌کند که تفسیری جامع اقوال گذشتگان در تفسیر و تأویل نوشته است. مؤلف در این کتاب، تفسیر مبسوط جدش را تلخیص کرده و مطالبی از آن تفسیر را که در تفسیر قاضی بیضاوی و حواشی آن نبوده است برگزیده و آن را همچون استدراکی بر انوار التنزیل کرده و آنچه همانند این کتاب بایسته است همچون اخبار صحیحه نبوی و مأثورات و قصص منقول از ائمه دین را بدان افزوده است. روش این تفسیر مزجی است: ذکر آیات و بیان مدلول و توضیح کلمات به خامه‌ای روان. این کتاب مرتب است بر دو جلد: جلد اول از آغاز کتاب تا آخر تفسیر سوره کهف. ربع اول این کتاب که تا پایان سوره انعام است روز چهارشنبه دوازدهم جمادی الاول 879 در روضه حضرت پیامبر اکرم (ص) بین قبر و منبر پایان یافته است. به گفته سید محمد باقر حجتی در کشاف الفهارس، مؤلف در روز دوشنبه 20 شوال 879ق در کنار کعبه جلد اول این تفسیر را به پایان برده است. نگارنده می‌گوید شاید بایزید جد نویسنده، همان بایزید خلیفه بن عبدالله رومی مؤلف، سجنجل الأرواح و نقوش الالواح و حاشیه انوار التنزیل بیضاوی باشد و مقصود نویسنده از تفسیر جدش همین حاشیه انوار التنزیل باشد. آغاز: الحمد لله رب العالمین و الصلوة و السلام ... أما بعد فان جدی الشهید امام عرفاء وقته أبا یزید، قد ألف کتاباً جامعاً بین اقوال السلف فی التفسیر و التأویل ...