جبر و اختیار

● جبر و اختیار = قضا و قدر / کلام و اعتقادات / فارسی jabr va extīyār = qazā va qadar فانی شیرازی دهدار، محمد بن محمود، 947 - 1016 قمری fānī šīrāzī dehdār, mohammad ebn-e mahmūd (1541 - 1608) مؤلف در آغاز می‌گوید: که برادران دینی از من خواستند که چون در مسئله جبر و قدر اختلاف به جایی رسیده که برخی انسان را در کار خود مانند جماد دانند و دسته دیگری او را آفریننده کار خود، چیزی بنویسم. وی پیش از طرح مسئله جبر و قدر، چهار پیش‌گفتار دارد و آنگاه به اثبات موضوع می‌پردازد: 1. اخبار آمده درباره نخستین آفریده؛ 2. ایجاد ممکنات؛ 3. تقسیم علم به فعلی و انفعالی؛ 4. نسبت هستی‌ها به صادر اول. پس از پایان مقدمات می‌گوید: «و چون این مقدمات معلوم شد باید دانست که هر کس که انسان را در فعل خود چون جماد می‌داند در حرکتش آن کس جماد است». آغاز: از عدم نمودار محمد دهدار بعزیزان و برادران دینی که سوال نموده اند که اختلاف عقاید در مسئله اختیار و جبر انجام: یاقوت ناهمواری شود از قلم است که در آن وقت همان قلم ممکن الحصول بوده و الحمد لله رب العالمين و الصلوة و السلام علی سید نا سید المرسلین و علی آله اجمعین چاپ: به تصحیح حسن حسن زاده آملی، یادنامه مطهری، کتاب اول، تهران 1360، ص 259-296؛ [نسخه‌های منزوی 772؛ فهرستواره منزوی 123/6]