الجامع الشاهی

● الجامع الشاهی / هیئت / عربی al-jāmi‘-uš šāhī سجزی، احمد بن محمد، 330 - 415 قمری sejzī, ahmad ebn-e mohammad (942 - 1025) کتابی است در هیئت و نجوم و تحاویل سنین و موالید و اختیارات و نظائر آن در شش، و در بعضی نسخه‌ها هفت، «نوع». و غیر از جامع شاهی مشهور است که در پانزده رساله و از تألیفات هموست [یک نسخه از آن که فقط سیزده رساله را دارد به شماره 6250 عمومی در کتابخانه آستان قدس موجود است و نسخه کامل آن را چارلز ریو در ذیل فهرست نسخ عربی موزه بریتانیا معرفی کرده است (ص 528)]. در مورد انتساب این کتاب به سجزی آنچه اجمالاً باید گفت این است که آخرین سالی که عصر سجزی را فی الجمله تعیین می‌کند سال 380 هجری [تعلیقات چهار مقاله نظامی از مرحوم علامه قزوینی، ص 259، تهران 1333 گاهنامه 1311 (ص 189) 383 را نیز ذکر کرده است] است که در این وقت خود مرد معمری بوده است ولی در نسخه ما [آستان قدس ش 12006] صحبت از سنواتی می‌شود که با مدت حیات و عصر وی (قرن چهارم هجری) ابداً و مطلقاً مطابقت ندارد [از جمله یک جا سنوات یزدگردی را می‌برد تا سال 448 که مطابقت دارد با حدود سنه 470 هجری و در ورق آخر حتی از رمضان سنه 484 یاد می‌کند] و همین مطلب به‌خصوص موجب می‌شود که مؤلف آن را به صورت و از روی یقین کس دیگری غیر از سجزی بدانیم و مطلب باید هم چنین باشد چه علاوه بر آن باید گفت دلیلی ندارد که سجزی دو کتاب از تألیفات خویش را - که اتفاقاً موضوع آنها هم یکی است - مسمی به یک اسم کرده و نام هر دو را جامع شاهی گذاشته باشد. نام کتاب نیز اصلی و از طرف مؤلف نیست و ظاهراً مستفاد از این عبارت او در فصل الخطاب است که بدون ذکر نام مخدوم خود می‌گوید: «فانی لما رأیت خصال الفضل متفرقه فی افاضل الناس وفیه مجتمعة و علمت ان میله الی العلوم ... صادقة خالصة ... اردت ان اؤلف لخزانته ... کتابا جامعا فی اصول التنجیم و فروعه ...» و همین عبارت یعنی «تألیف کتاب جامعی در تنجیم برای خانه پادشاه» ظاهراً موجب شده که آن را ابتدا به‌خطا جامع شاهی و سپس به علت اشتراک آن با کتاب سجزی در موضوع از تألیفات او تصور کنند. با این همه، این کتاب دارای ارزش به‌خصوصی است و علاوه بر فوائد نجومی که موضوع خاص آن است مشحون از فوائد و مطالب و نکات مختلف تاریخی‌ای نیز هست که در کمتر کتابی وجود دارد و مؤلف آن همه را در آخر کتاب ذیل عنوان «ذکر تاریخ الحوادث للاعتبارات سنة شهب (= 307) الهجرة النبی صلی الله علیه وآله» آورده است [از جمله وقایعی که نگارنده فقط در این کتاب بدان برخورده واقعه مربوط به سال 348 هجری است که گوید یازده روز مانده به آخر ربیع الاول، سوق الثلثا (نام بازاری در بغداد) دستخوش حریق گردید. ذکر نام این بازار در کتبی چون دیوان خاقانی (در قصیده مسیحائیه) و معجم البلدان یاقوت و الفرج بعدالشدة قاضی تنوخی فی الجمله دلیل بر آن است که این بازار از دیرباز اشتهار و معروفیت فراوانی بوده است. (غلامعلی عرفانیان) این کتاب در شش «نوع» است: 1. فی قسمی علم هیئة الافلاک و تقدمة المعرفة بالکائنات؛ 2. الموالید؛ 3. معرفة تحویل سنی الموالید و علة تصحیحه؛ 4. الاستدلال بمبادی امور الاختیار (فی ابواب)؛ 5. (فی اختصار الالوف لابی معشر و کتاب محمد بن عبدالله بن عمر البازیار) فی الدلائل الکلیة العامیة و الاستدلال بکلیات امور العالم فی مبادی الادوار و القرانات و تحاویل السنینی و ایامها. در اینجا زیر عنوان «ذکر تاریخ الحوادث» مطالب سودمندی آمده است؛ [6.] فی المسائل و هو آخر الکتاب علی اثنی عشر باب. آغاز: بسمله، و به نستعین حمد، صلاة ... الطاهرين. النوع الاول من الجامع الشاهی عمله ابو سعید احمد بن محمد بن عبدالجلیل السجزی رحمه الله و بعد فانی لما رایت خصال الفضل متفرقا فی افاضل الناس و فيه مجتمعة و علمت ان ميله الى العلوم و الاداب و رغبته فى اقسامها و محبته لاهلها صادقا خالصا بحيث يحيى به العلم و يبقى معه الذكر اردت ان اولف لخزانته ... كتابا جامعا في اصول علم التنجيم و فروعه يشتمل على النوعين الشريفين الذين هما علم الهيئة و تركيب الافلاك و علم القضاء و الاحكام و تقدمة المعرفة بالكاينات فان اصدره باسمه ... و الذي يشتمل عليه الكتاب اولا فى الاصول التى عليها معول المنجم باقسامها الطبيعية ثم من بعدها للاصول و القوانين المدخلية ثم من بعدها احوال الكواكب و الابراج و البيوت و اوضاعها و اشكالها و مقادير ابعادها و اجرامها و حركاتها و اوضاعات احوالها الى جرم الارض و مساحة الارض و اقاليمها ثم من بعد ذلك دلايل الكواكب فى انفسها و خواصها الكلية عموما في المواليد خصوصا ثم من بعد ذلك دلايل السهام و دلائل الكواكب في تحاويل سنى المواليد و شهورها و ايامها و دلائلها ذلك دلايل الكواكب العامية الكليظ التى تظهر فى العالم من جهة تحاويل سنى العالم و القرانات و الانتها آت و ادوار العالم و هذا حين ابتدای بالکتاب. انجام: و طبيعة ذلك السعد و انه قد بلغنا من كتابنا همنا و وقتناما وعدناه من عرض صناعة التنجيم، فلنختم الان القول فيه و الحمد الله رب العالمين. [الذریعة 59/5؛ سزگین 178/7؛ معجم المؤلفین 115/2؛ ایضاح المکنون 352/1 و 354؛ کشف الظنون 17/1؛ اعیان الشیعة 122/3؛ ریحانة الأدب 128/7؛ تاریخ علم الفلک فی العراق 54؛ فهرست نسخه‌های فارسی 156؛ دنا 558/3 (16 نسخه)] شرح و حواشی: 1- جامع شاهی (ترجمه)