تهافت الفلاسفة

● تهافت الفلاسفة = الذخر / فلسفه / عربی tahāfut-ul falāsifa = aḏ-ḏuxar طوسی، علی بن محمد، - 877 ؟ قمری tūsī, ‘alī ebn-e mohammad (- 1473) وابسته به: تهافت الفلاسفة؛ غزالی، محمد بن محمد (450-505) تهافت التهافت؛ ابن رشد، محمد بن احمد (520-595) به امر: سلطان محمد فاتح عثمانی علاءالدین علی طوسی متوفی در سمرقند از افاضل آن عصر به شمار می‌رود و مقرب نزد سلطان محمد فاتح عثمانی بوده، این کتاب و هم کتاب تهافت الفلاسفه برسوی به امر سلطان مذکور در محاکمه امام غزالی نسبت به تهافت الفلاسفه اش تألیف شده است. مؤلف این کتاب را در شش ماه و خواجه زاده برسوی کتابش را در مدت چهار ماه تألیف نمود. کتاب برسوی مورد توجه انظار گشت و تفضیل بر این کتاب داده شد و محقق دوانی نیز آن را بستود و فرمود اگر من هم بدین تألیف می‌پرداختم بیش از این چیزی نمی‌نگاشتم و سلطان هم مؤلف کتاب دوم را به زیاده بر 10000 درهم جایزه که به هر یک داده بود به خوبی مزیت داد و این جهت رنجش مؤلف این کتاب را فراهم آورد و از دربار سلطان رخت به سمرقند برکشید. مؤلف این کتاب را «ذخر» نامیده است. کتاب مرتب است بر «دیباچه» و «مقدمه» و بیست «مبحث»: 1. حدوث العالم؛ 2. ابدیة العالم؛ 3. فی بیان ان قولنا الله تعالى فاعل العالم و صانعه هل هو بطریق الحقیقة ام لا؛ 4. اثبات الصانع للعالم؛ 5. توحید الاله جل و علاء؛ 6. اتصاف الله تم بالصفات؛ 7. انه تم هل یجوز ان یکون له ترکیب من اجزاء عقلیه او لا؛ 8. انه تعالى هل له ماهیة غیر الوجود ام لا؛ 9. ان الله تعالى لیس بجسم؛ 10. الکلام فی حقیقة العلم؛ 11. انه تم عالم بغیره من الاشیاء؛ 12. بیان انه تعالى تعلم ذاته؛ 13. انه تعالى لیس عالما بالجزئیات المتغیره؛ 14. انه هل للفلك نفس ناطقة محركة له بالارادة او لا؛ 15. بیان الغرض الاقصى من حرکة الفلک؛ 16. بیان علم نفوس السموات؛ 17. بیان ان ترتب الموجودات بعضها على بعض هل هو لعلاقة عقلیه و علة حقیقة بینها ام لا؛ 18. بیان ان النفس الانسانیه هل هى مجردة ام لا؛ 19. بیان ان النفس الانسانیه قدیمة او حادثه؛ 20. بیان ان حشر الاجساد ورد الارواح الى الابدان هل هو ممکن و واقع ام لا. (مهدی ولایی) صاحب «اکتفاء القنوع بما هو مطبوع» بخطا مؤلف این کتاب را خواجه نصیر طوسی دانسته و منشأ اشتباه او عدم تشخیص علاءالدین علی طوسی با نصیرالدین طوسی است و در احوال او گوید: «و له ایضا کتاب تهافت الفلاسفة و لم یطبع و هو الکتاب الرابع بنفس هذا الاسم» و صاحب آثار الشیعه نیز همین خطا را با استناد همین نظر نموده است. در صورتی که کشف الظنون مؤلف آن را علاء الدین علی دانسته و می‌گوید: «سلطان محمد فاتح سلطان عثمانی مولی مصطفی بن یوسف خلیل برسوی مشهور به خواجه زاده رومی (- 893ق مطابق با 1484م) و مولی علاء الدین علی الطوسی (- 887ق) را فرمان داد که کتابی در محاکمه بین غزالی و ابوالولید احمد بن رشد بنویسد ...». آغاز: سبحانک اللهم یا منفردا بالازلیة و القدم ... انجام: و انظاره لیست مما یوثق بها فی الاحاطه بدون تائید صاحب الوحی المؤید باعلام الله تم چاپ: ضمن مجموعه در مصر چاپ شده است؛ حیدر آباد، مطبعة مجلس، 272ص، 1912م. به نام ذخیره [الذریعه 502/4؛ مشار 388؛ مشار 388؛ مکتبة امیرالمؤمنین 491/2؛ کشف الظنون 825/1 با عنوان الذخيرة؛ دنا 429/3 (5 نسخه)]