تولی و تبرا

● تولی و تبرا = حب و بغض / کلام و اعتقادات / فارسی tavallā va tabarrā = ḥob va boqz نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) اهدا به: نجیب الدین حسن محل تألیف: قهستان چنان که از مطالعه رساله پیداست این رساله را خواجه در ایام توقف در قهستان به در خواست نجیب الدین نامی به فارسی و با روشی فلسفی و بسیار شیوا و شیرین به مشرب تعلیمیان نوشته است. بحث تولا و تبرا در کلام شیعی امامی و اسماعیلی هست و در کتاب کافی، کلینی به آن پرداخته است و تولی و تبرا نشانه تشیع است. خواجه خود در اخلاق محتشمی همه قواعد دینی را به این دو بر می‌گرداند. او در رساله «تولی و تبرا» با نگاه فلسفی و روان‌شناختی این مسئله را روشن ساخته است. در کتاب مطلوب المؤمنین که منسوب به خواجه شده، نیز این بحث آمده ولی بسیار ساده و کوتاه و عامیانه آمده است بر خلاف این رساله که برای خواص نوشته شده است. پاره‌ای از مطالب این رساله در «آغاز و انجام» و «اوصاف الاشراف» و «روضة التسلیم» هم دیده می‌شود. مهمتر این که از این رساله راز پرورش فدائیان ازخودگذشته و جانباز آشکار می‌گردد و دانسته می‌شود که چگونه و با چه اندیشه و پنداری کسانی را به خود گرویده و تسلیم خویش می‌کردند و فدائیانی دست از جان شسته به بار می‌آوردند. (دانش پژوه) آغاز: الحمد لله رب العالمین و صلواته علی سیدنا محمد و آله الطاهرین. هر که خواهد که دین دار باشد اورا از دو چیز چاره نبود: یکی تولا و دیگر تبرا. چنان که فرموده اند «الدین هو الحب لله - و البغض» یعنی دوستی است در راه خدا و دشمنی در راه خدا. و چون برادر دینی نجیب الدین وفقه الله لما یرضیه از این ضعیف محمد طوسی التماس کرد که در این باب شرحی بنویسد و تاکید فرمود چاره ندید از آن که کلمه ای چند از سخن پیشوایان دین و معلمان اهل یقین خصوصا معلم وقت پادشاه بزرگوار ناصرالدین و الدنیا شهریار ایران عبدالرحیم بن ابی منصور اعلی الله امره و حرس ظله المبارک جهت آن برادر دینی ثبت کرد. انجام: و این مرتبه آن است که در عبارت هیچ آفریده ای نیاید و هر چه در عبارت آمرند از کفر و شرکی خالی نبود. پس مرد مجتهد جهد باید کرد در آن هر چه جز خداست از پیش خود بر گیرد تا بنحوی خود بخودی خود برسد. ان شاء الله تعالی. علقه لنفسه. چاپ: در نهایت اخلاق محتشمی، با تصحیح دانش پژوه، چاپ سوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1377ش، چاپ شده [دنا 428/3؛ مقدمه دانش پژوه، بر اخلاق محتشمی؛ فهرستواره منزوی 238/9]