توضیح الاخلاق

● توضیح الاخلاق = شرح اخلاق ناصری = تصفیه اخلاق ناصری / اخلاق / فارسی towzīh-ol axlāq = š.-e axlāq-e nāserī = tasfīye-ye axlāq-e nāserī سلطان العلماء، حسین بن محمد، 1001 - 1064 قمری soltān-ol-‘olamā’, hoseyn ebn-e mohammad (1593 - 1654) وابسته به: اخلاق ناصری؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (672-597) به دستور: شاه صفی (1038-1052ق) تاریخ تألیف: 1051ق سلطان العلماء خلیفه سلطان سید امیر علاء الدین حسین بن امیر رفیع الدین محمد بن امیر شجاع الدین محمود حسینی آملی سپاهانی وزیر شاه عباس یکم و دامادش ( - 1064ق) به دستور شاه صفی اخلاق ناصری خواجه طوسی را به نام یاد شده گزین و دگرگون نموده و به عبارات روشن‌تر و آسان‌تری درآورده است. او چنان که در دیباچه هم می‌نویسد در خطبه کتاب دست نبرده و همه آن را آورده است. این نکته را هم او گفته که طوسی خطبه نخستین را برداشته است. او نه مانند دوانی دستور میگساری را نیانداخته است. کتاب دیگری به نام توضیح الاخلاق عبدالله شاهی هست از شمس الدین محمد بن علی بن نعمت الله مشهور به ابن خاتون عاملی شاگرد بهایی که گویا کتاب سلطان العلما را دیده و در آن دست برده و به نام خود ساخته است. در آغاز آن آمده است: «چون عبدالله قطب شاه (1020-1083ق) کتاب مزبور را کثیر النفع یافتند و عبارت آن اگرچه فارسی بود اما فارسی که از قلم فضلای دانشمند مثل ایشان بريزد و از آن قبیل نیست که جمعی که بهره‌ای از علوم ظاهری نداشته باشند و به بعض فنون حکمت آشنایی به هم نرسانیده‌اند جمیع مطالب آن را توانند به حیطه فهم درآورند راقم حروف را مأمور ساختند که سراپای کتاب مذکور گشته به عبارتی واضح‌تر و بیانی شافی‌تر که فهم همه کس به آن تواند رسید در مقام تحریر آن درآید و هرجا در عبارت اجمال به کار رفته باشد تفصیل دهد و هرجا ایجاز و یا اغلاقی واقع شده باشد در مقام توضیح آن درآید و بر وجهی که خواص و عوام از آن منتفع توانند شد و وضیع و شریف به معانی آن توانند رسید در توضیح آن بکوشد اگر چه در مقام تغییر عبارت این قسم بزرگی درآمدن و آن را توضیح دادن خالی از سوء ادب نیست و از قبیل ریسمان پنبه کردن است نهایتش به حکم المأمور معذور شروع در آن نموده به توضیح الاخلاق عبدالله شاهی موسوم ساخت». (دانش پژوه) آغاز: بسمله. و به نستعین فی کل الامور. بعد از حمد و تعظیم خالق قدیم و صلوات و تسلیم صاحب خلق عظیم ... بدانکه چون لمعه ای از لمعات ضمیر خورشید نشان ... شاه صفی الحق و الدین ... این بنده کثیر العصیان خلیفه سلطان را جرأت جولان در نظرگاه آن آفتاب جهان داده فرمان قضا جریان شرف صدور یافته بود که کتاب مستطاب اخلاق ناصری را ... تصفیه و توضیح نموده ... آغاز (دیباچه یکم): بسمله، این نسخه شریف و کتاب لطیف مسمی به توضیح اخلاق که حضرت با رفعت ... خواجه نصیرالدین ... تألیف و تصنیف فرموده آغاز (دیباچه دوم): بسمله، بعد از حمد تعظیم خالق قدیم و صلوة و تجلیم صاحب خلق عظیم ... آغاز (دیباچه سوم): بسمله، حمد بی حد و انحصار و مدح بیعد و شمار لایق حضرت پادشاهی بود که همچنانکه در اول آفرینش انجام: خدای تعالی همکانرا توفیق اکتساب و اقتناء حسنات کرامت کند و بر طلب مرضات خود حریص کرداند [دنا 413/3؛ فهرستواره منزوی 407/6]