تنویر الدیاجی فی تفسیر الاحاجی

● تنویر الدیاجی فی تفسیر الاحاجی / معما / عربی tanwīr-ud dayājī fī tafsīr-il aḥājī سخاوی، علی بن محمد، 558 - 643 قمری saxāvī, ‘alī ebn-e mohammad (1164 - 1246) «أحاجی» جمع أحجیه نوعی چیستان است که درباره قوانین دستور زبان عرب باشد، چلبی می‌گوید: این علم واژه‌هایی را که ظاهر آنها با دستورهای زبان عرب ناسازگار است گزارش می‌دهد، و از این روی آن را دنباله علم لغت و صرف و نحو عربی دانسته، سپس می‌گوید: 1-زمخشری، جار الله محمود پسر عمر (-538ق) کتابی به نام «محابات» در این باره نگاشته، و علم الدین سخاوی آن را گزارش داده است؛ 2. ابوالمعالی سعد پسر علی وراق خطیری (-568ق) نیز کتابی در این باره نگاشت؛ 3. مقاله سی و ششم از مقامات حریری نیز در این باره است گفتگوی ما در شرحی است که سخاوی بر کتاب زمخشری نگاشته. سخاوی در دیباچه نام کتاب [در دیباچه نام کتاب را آن‌گونه که ما عنوان کردیم آورده ولی در پایان کتاب، نام آن را تغییر داده است] و نام زمخشری را آورده است، و پس از شرح هر احجیه زمخشری، یک یا چند احجیه از خود آورده و آن را نیز گزارش داده است. ترتیب آن چنین است که نخست متن احجیه زمخشری را پس از عنوان «قال ابوالقاسم.ره.» آورده، و سپس گزارش خود را به عنوان «و اقول مستعیناً بالله» و بعد از آن یک یا چند احجیه با شرح آن از خود به‌عنوان «قلت ...» آورده است. در پایان کتاب از اینکه به چیستان گویی پرداخته، پوزش خواسته، و دو صفحه درباره سود چنین احجیه‌بافی‌ها و جدایی آن از معماسازی و لغزگویی، سخن گفته، سپس می‌گوید: پس از پایان یافتن کتاب، این نام را برای آن سرودم: «منیر الدیاجی و در التناجی ×× و فوز المحاجی بحوز الاحاجی». (علینقی منزوی) [دنا 375/3]