تنزيه القميين

● تنزيه القميين / رجال / عربی tanzīh-ul qummīyīn فتونی اصفهانی، ابوالحسن بن محمد طاهر، - 1138 قمری fotūnī esfahānī, ab-ol-ḥasan ebn-e moḥammad ṭāher (- 1726) تاریخ تألیف: صفر 1105ق؛ محل تألیف: نجف اشرف تاریخ گرایش‌های اصولی و اخباری در شیعه پیشینه‌ای طولانی دارد. در قرن دوم تشیع شهر قم، متکی بر اخبار بود و در بغداد افزون بر حدیث، متکی بر دانش‌های عقلی. در قرن چهارم این دو روش در بغداد به هم رسید و عکس‌العمل‌هایی را برانگیخت که آن را در دیدگاه شیخ مفید نسبت به شیخ صدوق و مواضع سید مرتضی درباره مکتب قم انعکاس یافته است. از آن جمله سخن سید مرتضی درباره تشیع قم است که آن را متهم به گرایش به تشبیه کرده و تنها شیخ صدوق را از آن مبرا دانسته است. عبارت سید مرتضی چنین است: «و ان القميين كلهم اجمعين من غير استثناء لاحد منهم الا اباجعفر بن بابويه رحمه الله بالامس كانوا مشبهة مجبرة و كتبهم و تصانيفهم تشهد بذلك». این سخن مؤلف را بر آن داشت تا رساله حاضر را در نقد سخن سید مرتضی بنگارد. او به قصد اثبات این نکته که محدثان قم اهل تشبیه و تجسیم نبوده‌اند، به احادیثی اشاره می‌کند که محدثان قمی آنها را در اثبات مسأله تنزیه روایت کرده‌اند. گرچه نمی توان وجود نقل روایات تشبیهی را در میان محدثان شیعی آن عصر منکر شد ولی قضاوت سید مرتضی نیز کمی افراطی به نظر می‌رسد. مؤلف با ارائه فهرستی از محدثان برجسته قم و احادیث آنها در زمینه توحید و نفی تشبیه به پاسخگویی سید مرتضی پرداخته است. آغاز: نحمدك اللهم على ما هديتنا الى فصيح المقال لافادة صحيح الاحوال و نشكرك على ما حفظتنا من تفضيح حال الرجال ... و بعد فانی لما رايت كلام الفاضل الشريف ... الملقب بعلم الهدى ... انجام: تريدون أن تتكلموا، و ليكن هذا آخر ما أردنا ايراده فی هذا المقام و الحمدلله رب العالمين ... چاپ: در میراث اسلامی ایران، دفتر ششم، به کوشش رسول جعفریان، 1376ش، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی؛ در مجله تراثنا؛ با تعلیق و مقدمه محمد شریف رازی، مطبعه تابش، 1328ق، 49ص. [دنا 363/3]