تفسیر اسماء الله الحسنی

● تفسیر اسماء الله الحسنی / اسماء الله / عربی tafsīr-u asmā’-il lāh-il ḥusnā در بیان معنی واژه‌هایی که به عنوان نام خداوند متعال معرفی شده‌اند یکی از مسائل مهم مذهبی بوده و دانشمندان درباره آن کتاب‌ها نوشته‌اند. بحث در این علم سه درجه دارد: نخست بحث‌های لغوی ظاهری که معنی این واژه‌های عربی را بیان کند؛ دوم بحث‌های کشفی و باطنی که از نظر عرفان در هر واژه گفتگو کند و برای به زبان آوردن آنها خاصیت‌ها یاد کنند و در میان آنها اسم اعظم (نام بزرگ) را نشان دهند که خاصیت آن بیش از دیگر نام‌ها باشد؛ درجه سوم درباره این واژه ها از نظر خاصیت‌هایی که برای حروف هجا، سازنده آن واژه‌ها قائل هستند، یعنی از نظر علم الحروف که شعبه‌ای از علوم غریبه است، گفتگو می‌شود و این نوع سوم بیشتر در نزد فرقه حروفی متداول است، که دسته از غالیان صوفیه هستند، و خلاصه‌ای از تاریخ فکر ایشان در عنوان «جاودان نامه» خواهد آمد. و بحث‌های درجه دوم با پیدایش عرفان در اسلام پدید گشته و راه نخست را مفسران ظاهری و لغویان بیشتر پیموده‌اند. کتاب‌هایی که درباره این علم نوشته شده بسیار است. چلبی در کشف الظنون در عنوان «الحروف» نزدیک به دویست رساله را نام برده و در عنوان «الاسماء الحسنی» بدانجا حوالت کرده و در عنوان «الخواص» و «طلسم» نیز اندکی گفتگو کرده و در «الذریعه» در عنوان «الاسماء الحسنی» بیست کتاب را نامبرده، و باقی را به عنوان «شرح الاسماء» حوالت نموده است. مورد گفتگوی ما رساله‌ای است که بیشتر جنبه لغوی دارد و فقط اندکی به معانی عرفانی توجه کرده است. در این رساله فقط نود و نه نام از نام‌های خدا تفسیر شده و نگارنده اسماء الله را مطابق روایتی که به آن استناد جسته محدود در همین عدد دانسته و در سرآغاز گوید این شرح را از تفسیر قاضی ناصرالدین بیضاوی استخراج نمودم، نام نگارنده در آن یاد نشده است. (علینقی منزوی)