تضعیفیه

● تضعیفیه / ریاضیات / فارسی taz‘īfīye کوبنانی، ابواسحاق، - 886 قمری kūbnānī, ābūeshāq ( - 1482) تاریخ تألیف: جمادی الثانی 868ق؛ محل تألیف: هرموز مقصود اصلی رساله بیان رقم بزرگی است که از تضعیف 1 بقره 64 به دست می‌آید و بیان طریقه استخراج آن. در مقدمه آمده: در محضر والی کرمان (که ظاهراً یوسف نام داشته) مؤلف مدعی می‌شود که از تضعیف واحد به عدد خانهای شطرنج یعنی 64 بار تضعیف رقمی بزرگ و فزون از شمار به دست می‌آید چنانکه اگر در خانه اول یک حبه گندم و در دوم 2 حبه و همچنین تا آخر که در خانه 64، 64 حبه گندم بگذارید کل اعداد را (به طریقه جذر) تضعیف کنند (اگر به مثل از پنجهزار موضع در ربع مسکون، از هر موضع در سال پانصد هزار خروار صد منی (هر منی پنجاه هزار حبه) حاصل شود در هزار و پانصد سال کما بیش آن می‌گردد لاجرم اکثر طباع از این استبعاد مینمایند». پس از این ادعا، والی کرمان از او می‌خواهد طریقه این حساب را واضح و روشن گرداند «و چون توضیح آن به حساب هوائی موقوف معرفة منازل اعداداست که مبادی جبر و مقابله است (این رساله را «بر وجهی که نفع آن عام باشد با بعضی نکته‌های دقیق و فکرهای عمیق که در کتب قوم مسطور نیست». مؤلف نخست صورت علمی و براهین مسئله را گفته و سپس به بیان طریقه عمل آن می‌پردازد و می‌گوید: «چون عدد متکثر می‌شود به طریقه ... معذر است به ضرورت ضوابط اعمال در عمل ضرب ایراد می‌گردد و آن کس را که وقوف از اصول حساب و براهین آن نباشد محتاج باشد که یکی را تضعیف کند 62 بار در 64 سطر تا مضمون رباعیه شرفیه را در خانها ... معاین ببینید». (عبدالحسین حائری) آغاز: بعد حمدالله ذی انعام لایحصی ... در عالی مجلس پادشاه جهان پناه ... یوسف بین الاخوان آمر معموره کرمان ... بحث حساب تضعیف واحد بعدد بیوت عرصه شطرنج ...در مطالعه افتاد ... و هر عدد که آنرا به عدد احاد خویش تضعیف کنند ... حاصل ضرب را مال گویند و آن عدد را شیء و چون شی را در مال ضرب کنند حاصل را کعب و شی در کعب مال مال ... انجام: در مدت دویست و نود و پنج سال مؤدی گردد. [فهرستواره منزوی 2632/4؛ ریاضیدانان دوره اسلامی 60؛ اعلام 167 اسحاق کوبنانی؛ دنا 16/3 (4 نسخه)]