تشریح الاعمال

● تشریح الاعمال = پرگار متناسبه = تشریح در پرگار متناسبه = معارج السماء / ریاضیات / فارسی tašrīh-ol aʿmāl = pargār-e motanāsebe = tašrīh dar pargār-e motanāsebe = maʿārej-os samāʾ مشهدی حسینی، عنایت الله بن محمد زمان، ق 11 قمری mašhadī-ye hoseynī, ʿenāyat-ol-lāh ebn-e mohammad zamān ( - 17c) تاریخ تألیف: قرن 11 در تشریح و تعریف پرگار متناسبه و کیفیت عمل به آن؛ در یک «مقدمه» و شش «مقاله» و یک «خاتمه»: مقدمه: در تعریف پرگار متناسبه و معرفت خطوط و علامات منقوش در آن؛ مقاله 1. عمل پرگار از خط جیوب، در بیست و سه فصل؛ 2. عمل پرگار متناسبه از خط متساوی، در چهار عمل؛ 3. عمل از خطوط اوتار در پرگار متناسبه، در پانزده فصل؛ 4. عمل کردن از خط مسطحات؛ 5. عمل کردن از خط مجسمات؛ 6. اعمال خط معدنیات؛ خاتمه: در بیان استخراج خط نصف النهار باعمال پرگار متناسبه. در نسخه شماره 5266 کتابخانه آستان قدس نام مؤلف را محو کرده‌اند و حواشی آن به‌خط قاسم علی قاینی است و مؤلف جلد سوم فهرست آستان قدس احتمال داده است که از عبدالعلی بیرجندی (- 934) یا غیاث الدین جمشید کاشانی (- 841) هجری باشد. ولی در فهرست مؤلفات این دو دانشمند چنین اثری ذکر نشده است، فقط در کتاب تاریخ نظم و نثر در ایران (384.1-385) این رساله در شمار آثار بیرجندی ثبت شده است و می‌توان احتمال داد که این اشتباه از جلد سوم فهرست رضوی به آن کتاب راه یافته باشد. در رساله «صبح و شفق» مولانا محمد زمان مشهدی آمده که حقیر رساله‌ای در پرگار متناسبه قلمی نموده و در آن بعض خطوط را ذکر کرده و در «تحفه سلیمانی» خود نیز همین را متذکر شده است و به ظن قوی مصنف این رساله همان مولانا محمد زمان مشهدی که در قرن یازدهم می‌زیسته است. از تحریر دیگری در 1 «مقدمه» و 3 «مقاله» و 1 «خاتمه» آن یاد شده است. آغاز: 1: بسمله، شکر و سپاس بیقیاس خالص را که پرگار آفرینش فلک دوار به قبضه قدرت اوست و ستایش بی آلایش صانعی را که خطوط و سطوح محیط مسطحات و محسيات اجرام و اجسام سفلی ... اما بعد بر ضمایر زاکیه ارباب دانش مخفی نماند که خردمندان ذوی البصیره آلتی تعیین نموده اند مسمی بر پرگار متناسبه که استخراج میشود از خطوط و نقاط او که بعد ازین مشروح میگردد اول اعمال غریبه حسابیه و معلوم میگردد مجهولات عددیه از معلومات ... 2: بسمله، در تعریف پرگار متناسبه و شناختن خطوط و نقاط و علامات که در او منقوش است پرگار متناسبه آلت مربع مستطیلی است مشتمل بر دو مسطره انجام: سمت قبله و هو المطلوب و صورت دایره اینست، یک دایره و یک جدول آخرین کلمات جدول اینست: «افقی». جزء مال، جزء شی، واحد، شی، مال، مقسوم. [نسخه‌های منزوی 152؛ فهرستواره منزوی 2631/4]