تشریح الآلات فی شأن الامتحانات

● تشریح الآلات فی شأن الامتحانات / هیئت / فارسی tašrīh-ol ālāt fī ša'n-el emtehānāt سید منجم، محمد حسین بن محمد، ق9 قمری seyyed monajjem, mohammad hoseyn ebn-e mohammad ( - 15c) اهدا به: سلطان با یزید خان پسر سلطان محمد خان عثمانی موضوع رساله مقایسه است بین ارصاد زیج ایلخانی و ارصاد زیج‌هایی که بر پایه رصد سمرقند است و امتحانات این اختلافات به‌وسیله آلاتی که مؤلف خود ترتیب داده. وی در دیباچه می‌گوید: «در این روزگار ما اقرب رصد جدید معتبر سمرقند واقع است و الآن زیجاتی که در اکثر ممالک عمل کرده می‌شود یکی زیج ایلخانی است تصنیف حضرت خواجه نصیرالدین طوسی ... و دیگر زیج حضرت میرزایی الغ‌بیگی طاب ثراه و دیگر دو زیج سعیدی و کریمی از آن حضرت استادی سید رکن الملة و الدین الآملی برد الله مضجعه که اصول هر سه این زیج مبنی بر رصد سمرقند است و اکثر بل تمامت اعمال این زیجات ثلثه نسبت با زیج ایلخانی متفاوت می‌آید خصوصاً قرانات کواکب علویه و کسوفات و خسوفات که ... در اینجاها تفاوتها فاحش وقوع مییابد ... جهت رفع این شبهات و تمیز حق و باطل آن مفتش این صورت شده امتحان ... کمیت و کیفیت ازمان و اوضاع بعضی از قرانات و خسوفات و کسوفات نمودن و این معنی میسر نبود الا به آلات رصدی بناء علی هذا این حقیر ... خطابی منجم حسینی ... را داعیه خاصر فاتر بود که آلتی چند جهت این امتحانات پدید گرداند ... باعث قضیه این شد که چون در سنة التحریر دو قران اقتضا میکرد یکی مان مریخ و مشتری و دیگری قران نحسین و دو خسوف کلی متوالی و در سال تالی این سال قران علویین ... و در این قرانات و خسوفات از محاسبه این سه زیج تا محاسبه زیج ایلخانی اختلاف بسیار ظاهر بود حتی در قران مریخ و مشتری قریب بط ساعت و در قران نحسین قریب مح ساعت و در قران علویین قرب نوزده روز ... آلات موعود را به یمن دولت قاهره ... به اتمام رسانید و کیفیت اعمال و وضع آن را در این رساله مشروح مسطور ساخته و این رساله را موسوم گردانید به تشریح الآلات فی شأن الامتحانات». ابواب و فصول رساله: باب 1. در معرفت رصد میل اعظم و عرض بلد دارای یک «مقدمه» و چهار «فصل»: مقدمه در شناختن خط نصف النهار به دو «نوع» و طریقه امتحان صحت مقیاس و انواع امتحان خط مذکور، فصل 1) کیفیت آلتی که در این اعمال به کار آید، 2) رصد غایت میل اعظم و عرض بلد از وی (از آلت مزبور)، 3) معرفت غایت ارتفاع و انحطاط کواکب بر حسب میل یا بعد از معدل النهار، 4) طریق عمل در معرفت عرض بلد از غایت ارتفاع کواکب و این عمل عکس اعمال فصل سه هست؛ باب 2. معرفت طول بلد 1) از غایت ارتفاع آفتاب، 2) از رصد خسوفات قمری، 3) طریق معرفت طول و عرض بلد از مساحت، 4) تحقیق فراسخ میان دو شهر بحسب عرض و طول یا بحسب برهان؛ باب 3. امتحان تقاویم کواکب بحسب قرانات و کسوفات و خسوفات با ذات الشعبتین و دیگر آلات رصد دارای یک «مقدمه» و چهار «فصل»: مقدمه در پدید کردن آلت ذات الشعبتین و طریق عمل به آن، فصل 1) استخراج جیب و قوس و وتر از جدول جیب، 2) امتحان مواضع کواکب در قرانات با آلات (مزبور)، 3) امتحان کسوفات به عکس شعاع. وی در این فصل می‌گوید: «و این عمل از جمله غرابت اعمال رصدی است و منقسم می‌شود به دو «قسم»: 1- در پدید کردن آلتی مخصوص به این عمل، 2- معرفت عمل به آن، 4) طرق رصد خسوفات قمری. مؤلف ظاهراً همان سید محمد منجم لاهیجی است که در لطائف الکرام و شرح سی فصل خواجه از رصد خود در سال 824 در گیلان یاد می‌کند. در رساله حاضر نیز از خسوفی که به قسطنطنیه در شب یک‌شنبه 14 رمضان 887 (سال کتابت نسخه حاضر) خود رصد کرده و ارتفاع آفتاب را که در نصف النهار اول فروردین جلالی سال 851 یزد جردی (= ضمنا) - به افق همان شهر - گرفته یاد می‌کند. مؤلف این رساله چند جا رکن الدین آملی (مؤلف زیج سعیدی - در 842 و رساله پنجاه باب سلطانی) را استاد می‌خواند. (عبدالحسین حائری) [فهرستواره منزوی 2863/4]