تسهیل زیج هندی

● تسهیل زیج هندی / هیئت / فارسی tashīl-e zīj-e hendī کوکانی، عبدالعلی بن احمد، - 1325 قمری kūkānī, ‘abd-ol-‘alī ebn-e ahmad ( - 1907) وابسته به: زیج جدید محمد شاهی = زیج محمد شاهی = زیج هندی سینگه سوائی، راجه جی (-1156) از عبدالعلی بن احمد تبریزی گاوگانی و با مقدمات از میرزا علی ثقة الاسلام تبریزی. استخراج از دو نسخه تسهیل و دو نسخه زیج. نگارنده مقدمه در دیباچه می‌گوید: «بعضی مقدمات زیج الغ بیگی را نزد استاد مدقق فرزانه ... میرزا عبدالعلی خلف الصدق مولی احمد تبریزی گاوکانی تحصیل نمود نوبت به استخراج تقویم رسید چون زیج الغ بیک بواسطه قدمت، منسوخ و اعتماد منجمین بر زیج محمد شاه هندی است عزم تصمیم یافت که این مقصود را از زیج مذکور جوید ... چون نسخ زیج و تسهیل با همه قلت وجود هر چه بدست آمد غالباً مغلوط بود، استاد همت گماشت و از روی دو نسخه زیج بعد از ضم دو نسخه تسهیل این نسخه را ترتیب داد ... جداولی را که محتاج به تسهیل بود تسهیل کرد و تعدیل سوم قمر را که لغایت سقیم بود و مواضع افزودن و کاستن در نهایت غیر مستقیم، بنحو اکمل تنظیم نمود ... و چون غرض اصلی ... اتمام یافت این قاصر پاره ای مقدمات که در استخراج بکار آمد بر اصل افزود و غالب اعمال را ... به کتب دیگر احاله نمود». دیباچه و مقدمه کتاب، چنانکه که در دیباچه تصریح دارد از گاوکانی نیست از شاگرد کاوکانی (ثقة الاسلام) است و این مقدمه دارای سه «باب» و هر باب دارای چند «فصل» است و پاره‌ای از فصل‌ها ناتمام است. (چنانکه صاحب مقدمه می‌گوید) در نگارش این تسهیل از دو نسخه تسهیل استفاده شد و گویا منظور تسهیل زیج هندی از دوست محمد منجم است که در 1206 در سه مقاله ساخته و نسخه آن در کتابخانه الهیات هست (منزوی 1: 263، فهرست الهیات 1: 72)، این تسهیل در 1291 ساخته شده و این تاریخ در صدر جداول (که به‌دنبال - تسهیل جداول سوم است) دیده می‌شود. صاحب دیباچه و مقدمه، نام خود را نیاورده ولی در پشت برگ اول نسخه یادداشتی از میرزا عبدالله ثقة الاسلامی فرزند میرزا علی آقا ثقة الاسلام موجود است و تصریح دارد که این نسخه از آثار ثقة الاسلام است. فهرست ابواب و فصول مقدمه در آغاز (پیش از شروع دیباچه و به خط کاتب) نوشته شده، پس از پایان مقدمه جدولی را که فرهاد میرزا در پایان کتاب جام جم به‌نقل از تقویم سال 1856م چاپ آمریکا (از همان کتاب) نقل شده است. در پایان کتاب (پس از چند برگ سفید) صفحه تقویم و درجه ممر و درجه طلوع و غروب بعضی از کواکب ثابته به تاریخ 1289 در این فرایحه مورد استخراج شده است. [دنا 1181/2]