تحریر الکرة و الاسطوانة

● تحریر الکرة و الاسطوانة = تحریر کره و استوانه / ریاضیات / عربی taḥrīr-ul kura wa-l usṭuwāna = tahrīr-e kore va ostovāne نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) اصل از ارشمیدس و ترجمه عربی از ثابت بن قرة الحرانی و تهذیب و تحریر از خواجه نصیرالدین طوسی، که آن را بر اساس ترجمه مذکور و نقل حنین بن اسحق از شرح اوطوقیوس بر اصل کتاب، انجام داده است. خواجه در مقدمه تحریر خویش فرماید: من زمان درازی در جستجوی وقوف بر بعضی از مسائل کره و استوانه ارشمیدس بودم، چه برای فرا گرفتن مطالب شریفه هندسه بدان نیاز داشتم، تا آن که به نسخه مشهوری از کتابی که ثابت بن قره آن را اصلاح کرده بود دست یافتم که هم بعضی مصادرات آن به واسطه قصور فهم مترجم و ناقل آن به عربی افتاده بود و هم به واسطه نادانی نویسنده و ناسخ بسیار مغلوط و سقیم بود. هر چه کوشش کردم به جز مقاله اولی، از فهم بقیه آن عاجز ماندم. بعد متوجه شدم که مترجم مقداری از مقدمات ارشمیدس را که فهم بعض مطالب آن مبتنی است انداخته، در حیرت فرو ماندم و حرص و ولعم بر تحصیل و فهم آن بیشتر شد تا آن که بعد از مدتی کهنه دفتری به چنگ آوردم شامل چند نسخه و اتفاقاً یکی از نسخ آن دفتر «شرح اطوقیوس عسقلانی» بر این کتاب بود که بیشتر از مشکلات آن را حل و توضیح و تفسیر نموده بود و نسخه دیگر آن همین کتاب بود که اسحاق بن حنین آن را با نهایت دقت به عربی آورده بود و نسخه سوم آن متن کتاب «کره و استوانه» از ابتدای کتاب تا آخر شکل چهارم نیز به نقل و ترجمه اسحاق که آنچه اوطوقیوس در اثناء شرح خویش ذکر کرده برابر با متن کتاب در این نسخه بود، بنابر این آنچه می‌خواستم از این دفتر به دست آوردم و فهم کتاب برایم سهل و آسان شد. بهتر آن دیدم که کتاب را به ترتیب تحریر کنم و اصل کتاب را به ضمیمه بیان مصادراتی که به اصول هندسه واضح می‌شود، با ایراد مقدمات لازم و آنچه از شرح اوطوقیوس و سایر کتب اهل صناعت استفاده کرده بودم در اینجا آوردم و متن را از بقیه مطالب جدا و ممتاز گردانیدم و عدد اشکال را در حاشیه مطابق روایت ثابت و اسحاق ثبت نمودم، چه اشکال مقاله اولی در نسخه ثابت 48 و در نسخه اسحاق 43 بود. مقاله ارشمیدس را در تکسیر دائره در آخر کتاب افزودم، چه این مقاله مبین بعض مصادرات مذکوره در این کتاب بود. (مدرس رضوی) آغاز: بسمله، کتاب الكرة و الاسطوانة لارشميدس اصلحه ثابت بن قرة، رب انعمت فزد اقول: بعد تحمید الله و تمجیده و الصلاة علی محمد و آله المصطفین من عبیده انی كنت فی طلب الوقوف على بعض المسائل المذكورة فی کتاب الكرة و السطوانة لارشمیدس زمانا طویلا لكثرة الاحتياج اليه في المطالب الشريفة الهندسية الى ان وقفت الى النسخة المشهورة من الكتاب التى اصلحها ثابت بن قرة و هى التى سقط بعض المصادرات لقصور فهم ناقله الى العربية عن ادراكه ... المقالة الاولى افتتح ارشميدس كتابه بان قال مخاطبا لواحد من اهل زمانه اسمه ذوسيثاوس ... صدر المقالة الثانية ... سلام علیک ... ذکرت فیها علوما انجام: و يكون احديهما اقرب الى النصف من الاخرى و ذلک ما اردناه فهذا ما اورده ابوسهل القوهى، تمت المقالة الثانية، تم بتمامها الكرة و الاسطوانة لارشميدس بحمد الله و منه. چاپ: حیدر آباد دکن، 1359 [الذريعة 338/3 و 388/3 و 291/17؛ حاجی خلیفه 357/1: تحریر هندسیات 291/17؛ مدرس رضوی 361-363]