تحریر تجرید العقاید

● تحریر تجرید العقاید / کلام و اعتقادات / عربی tahrīr-u tajrīd-il ‘aqāyid نیریزی، محمود بن محمد، ق 10 قمری neyrīzī, mahmūd ebn-e mohammad (- 16c) وابسته به: تجرید الاعتقاد = تجرید العقاید = تجرید الکلام فی تحریر عقاید الاسلام؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) شرح تجرید خواجه نصیر طوسی از حاج محمود نیریزی شاگرد صدرالدین محمد دشتکی (-903). نیریزی در شرح بر رساله اثبات الواجب جدید دوانی که آن را در 922 به پایان رسانیده، از شرح خویش بر تجرید یاد و تحقیق در مسئله توحید را به آن شرح احالت می‌کند. در پشت یکی از نسخه حاشیه خفری بر الهیات شرح تجرید (نسخه شماره 1761 مجلس) یادداشتی است که در آن از نیریزی چنین یاد شده «فاضل نیریزی حاج محمود شارح تجرید تلمیذ صدرالمدققین» و خفری از او با عنوان «فاضل نیریزی» یاد می‌کند. چنین استنباط می‌شود که شرح نیریزی بر تجرید به رغم این که ناشناس مانده و در مآخذ از آن یاد نشده (و حتی از مؤلف آن حاج محمود نیریزی نیز در کتاب‌های متداول و سرگذشت ذکری دیده نمی‌شود) در زمان خود او (قرن 9) تا قرن 11 معروف بوده و او را با عنوان شارح تجرید می‌شناخته‌اند. شرح نیریزی بر تجرید همان‌گونه که نامش حکایت دارد تحریر و بیان کتاب تجرید است اما نیریزی در بسیاری از مسائل فلسفی و همچنین در مباحث امامت به بسط و تفصیل می‌پردازد و تحقیقات فلسفی دارد. نیریزی بر بخش منطق تجرید نیز شرح (با حاشیه) نوشته (که در الذریعه نسخ آن نشان داده شده) و در اوایل شرح حاضر از آن چنین یاد می‌کند: «علی ان اعتبار امر خارج عن الشیء لا یخرج الحدعن الحدیه علی ما حققناه فیما علقناه علی تجرید المسائل المنطقیه عن الزوائد للمصنف». نیریزی از بیان الحق لوکری و شرح علامه حلی بر حكمة العين و از امام فخر رازی (با عنوان «فاضل رازی») و کتاب محصل و نقد المحصل و از «شروح تجرید» و یا «بعضی شروح» و رساله خواجه در علم (در مباحث علم) بسیار نقل می‌کند. (در شرح اثبات الواجب نیز از بیان الحق به تکرار نقل دارد). (عبدالحسین حائری) آغاز: بسمله و ما هو ذاک الشرح المسئول عن الله تعالی ان ینفع الطلاب و ان یجعل ذخراً لی فی یوم الحساب المبتدی بانه تعالی لما اوجب علی کل ما انعم علیه شکره و کان الاقتدار علی تجرید المسائل الکلامیه عن الزوائد من النعماء الواصلة الى المصنف اراد ان یفتح کلامه بشکره منعمه فبدأ به و جعله اشارة الى معظم مقاصد کتابه التی هی مباحث اثبات الواجب تعالی و صفاته ... و صدرها بکلمة امام و قال اما بعد حمد واجب الوجود. انجام: قد علم من سيرته عليه السلام انه كان لايتجسس عن المنكرات بل يسترها و يكره اظهارها و اذ قد وفقنی الله تعالى ان اصل الى هذا المقام و اتمم تحریر مسائل تجرید العقائد فی الکلام مشتملا على حقائق شملتها کتب الاقدمین ... مشحونا بزوائد لم يطمثهن الانس و الجان و لم يخطر على قلب بشر الى الان فقد حان ان اسميه بتحرير تجريد العقائد المشتمل على زبدة المسائل الكلاميه على مذهب الفرقة الناجيه من الشيعة الاماميه و اختمه بحمدالله الذى هدانا و ماكنا لنهتدى لولا ان هدانا الله و اصلی علی سیدالانبیاء و آله ... الى يوم الدين. [دنا 853/2]