تثقیف التعريف بالمصطلح الشريف

● تثقیف التعريف بالمصطلح الشريف / انشاء / عربی tatqīf-ut taʻrīf bi-l-muṣṭalaḥ-iš šarīf محبی دمشقی، عبدالرحمان بن مقر، ق8 قمری mohebbī damešqī, ʻabd-or-rahmān ebn-e moqerr (-14c) اهدا به: ملک شعبان اشرف پسر محمد ناصر پسر قلاوون پسر ایوب صالح، از پادشاهان ممالیک مصر (764-778ق) تاریخ تألیف: پایان سال 778ق رساله‌ای در ادبیات زبان عربی و دستور نامه‌نگاری برای طبقات مختلف، خلیفه‌ها، وزیران، والیان، بزرگان، مسلمان و کافر، عرب، ترک، ترکمان، کرد، و جز ایشان و نسخه‌های نمونه: فرمان، منشور، فتح‌نامه، متارکه‌نامه، سوگندنامه، سفارش‌نامه و جز آن، بدان سان که نویسندگان و دیوانیان مصر و سوریه و عراق در سده هفتم و هشتم به کار می‌برده‌اند و چگونگی تغییرها که در آن دوره‌ها به نگارش داده شده است. قلقشندی می‌گوید: «چون کتاب «التعریف بالمصطلح الشریف» نگارش مقر شهابی یعنی احمد بن فضل الله عدوی عمری مقداری از اصطلاح‌ها که نزد نویسندگان پسندیده است ترک کرده بود ابن ناظر الجیش، مقر تقوى (تقی الدین دستور خود را به نام «تثقيف التعريف نگاشت در آن از مقر شهابی پیروی نمود، همان راه را رفت و آنچه از مصطلحات از او مانده بود و یا پس از زمان او پیدا شده بود بیافزود، امروز (در پایان قرن هشتم) این کتاب شهرتی بسزا دارد و چنان گرانبهاست که هر کس آن را دارد پنهان کرده از نمایاندن آن دریغ کنند». از سخنان قلقشندی چنین می‌نماید که وی «صبح الاعشى را در جمع میان «التعریف بالمصطلح الشريف» و تکمیل آن «تثقیف التعريف» نگاشته است. وی آن را در هفت «قسمت» و یک «باب» جداگانه مرتب ساخته قسمت .1 نامه نگاری به نام خلیفه و شاه و والی: باب (1) خلیفه و ولی عهد خلافت او (2 شاهان مسلمان در سه فصل (3) شاهان کافر (4) والیان ترک و ترکمان و کرد که مقام شاهی دارند؛ قسمت 2 نگارش به سوی ولی عهد پادشاهان، در شش باب؛ قسمت 3 نگارش نامه به سوی بزرگان عربان و ترکمانان و کردان در دو باب (1) عربان (2 ترکمان و کرد؛ قسمت 4. نگارش به سوی وزیران و قاضی القضاة و پیران صوفیه؛ قسمت 5 در چند «باب» 1 نگارش قراردادها (2) نگارش فرمانها و دستورنامه ها (3) توقیع نامه ها (4) منشورنامه ها؛ قسمت 6 نگارش سپرده نامه، سفارش نامه در سه «باب»: (1) سوگندنامه میان کافر و مسلمان، (2) سپرده نامه و متارکه نامه جنگ، (3) فسخ نامه؛ قسمت . لقب های بزرگان در پنج «باب»: (1) لقب های شمشیر داران (2) دارندگان مقامهای مذهبی (3 دارندگان وظایف دیوانی، (4) پیران صوفی و پرهیزکاران (5 بازرگانان؛ باب جداگانه: در نامه نگاری برادرانه (علینقی منزوی) آغاز: بسمله، اما بعد. حمداً لله على مزيد انعامه و نواله، و الصلوة و السلام على سيدنا محمد و آله. فهذه و رقات وضعتها كالدستور تشتمل على المكاتبات الصادرة عن المواقف الشريفة السلطانية خلد الله ملک مالکها الى الخلفاء و ولاة عهودهم و ملوک الاسلام و الكفر و غير هم من العظماء و الاكابر من الحكام بجميع الاقطار من ساير الطوايف و جميع النياب و الولاة و العربان و التركمان و الاكراد بالممالك الاسلامية المحروسة ... انجام او المجلس العال و على هذا فقس و الله تعالى اعلم بالصواب. [دنا 789/2]