تاریخ بنادر خلیج فارس

● تاریخ بنادر خلیج فارس / جغرافیا / فارسی tārīx-e banāder-e xalīj-e fārs کازرونی، ابراهیم بن اسماعیل، 1175-1260؟ قمری kāzerūnī, ebrāhīm ebn-e esmā‘īl (1762-1844) تاریخ تألیف: 1253ق نویسنده این کتاب از شاعران، عارفان، پزشکان و ادیبان عصر قاجار است که به «نادری» تخلص می‌کرده است. وی که در میانسالی سفری به هند کرده و از آن ثروتی به دست آورده بود، پس از بازگشت به شیراز به سبب آگاهی از اوضاع جنوب کشور، از طرف محمد شاه قاجار (1250ق) مأمور به نگارش کتابی در شناخت بنادر و جزایر خلیج فارسی می‌شود. در آن آمده: «حکم محکم جهان مطاع ... رف صدور پذیرفته؛ مشعر بر این که شخصی کارآگاه را مأمور به سیاحت مساحت ساحت بنادر و جزایر بحر العجم و خلیج دریای فارس فرمایند که عرض و طول و فراسخ و جبال و جنوب و مال صبا و دبور و خراب و معمور و کثرت و قلت و پریشانی جمعیت و مرب و ملل و عامل و عمل و مبذر و بساتین و مذهب و آیین و میاه و آبار و فرضات و بازار و مزرعه و انهار از کم و بسیار بنادر و جزایر دریابار اطلاع کلی حاصل نمود [ه] در کتابچه مفصل و مشروح نگاشته به درگاه جهانیان امیدگاه منظور نظر انوار اولیا ... سازد. امتثالاً لفرمان واجب الاذعان ... این هیچ کس هیچ مدان محمد ابراهیم الشهیر بکازرونی المتخلص بنادری را منظور نظر آفتاب اثر هیچمدانش از یک نظر مرحمت اثر همه دان و رخام خام وجود نابود را جلوه مهر درخشان و فروغ گوهر رخان ارزانی داشت اگر چه به نحوی که از غم مرحوم و والد مغفور این سراپا قصور مشهود ... گردیده که آباء و اسلاف ایشان از نژاد مرحوم مغفور میرزا اشرف بن ... میرزا حفیظ ... بن میرزا اشرف بن ... میرزا حسیب بن ... میرزا محمد اشرف بن میرزا احمد ابن عم و داماد سلطان المحققین ... استاد میر محمد باقر داماد المتخلص به اشراق بوده اند». سپس به صورت مفصل شرح حال خاندان و مهاجرت آنها به هند و بازگشتشان را نقل کرده است. سر آخر هم از پدرش میرزا اسماعیل می‌گوید که در قصبه گازران فارس اقامت می‌گزیند و مؤلف نیز در همان جا می‌ماند. تنظیم شده در دو «باب»: 1. حقیقت و چگونگی بنادر واقعه در سواحل دریای فارس از بندر محمره که در کنار شط کاران واقع به فاصله سه فرسخ به دریا مانده بندر مذکور وقوع یافته؛ 2. چگونگی و حقایق جزایری که در خلیج بحر فارس واقع است و ذکر هر جزیره را در مقابل هر بندر که واقع است متعرض می‌گردد، و هر یک از این دو باب تقسیم می‌شوند به فصول متعدد به قدر آبادی و خرابی و جمعیت و پریشانی آن بندر و جزیره؛ از آن که بندر محمره از سمت شمال تقدیم دات بر جمیع بنادر و بندر مینا و از جانب جنوب و داعی دولت قاهره از طرف مال حسب الامر متوجه دم از این جهت ابتداء به بندر محمره نموده و ابواب حقایق و چگونگی آن را بر چهره ناظر این کتاب گشود. با مقدمه‌ای دراز دامن در توصیف محمد شاه قاجار و گزیده‌ای از تاریخچه قاجاریه از رساله ملوک الکلام. با عناوین «حقایق نگاری فلان هر» و «حقایق نگاری فلان جزیره». آغاز: بسمله، الحمدلله الذی خص محمدا ابا السلطنة الكبرى و سلطه سلطانا على بسيط ... و جعله مبعوثا على كافة الدنيا و تلاطم فی لجج معرفته ... و بعد پس از حمد خداوند که ناخدای هستی قدرت بالغه اش فلک فلک دوار را به بادبان اراده چاپ: تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس در زمان محمد شاه قاجار، محمد ابراهیم کازرونی متخلص به نادری، با تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده، تهران، موسسه فرهنگی جهانگیری، چاپ اول، 1367، 177ص + یازده ص. [دنا 685/2؛ فهرستواره منزوی 1: 177؛ نسخه‌های منزوی 6: 4235]