اثبات الواجب القدیم

● اثبات الواجب القدیم = صیت و صیدا / کلام و اعتقادات، فلسفه / عربی itbāt-ul wājib-ul qadīm = ṣiyt wa ṣiydā دوانی، محمد بن اسعد، 830 - 908 ؟ قمری davvānī, mohammad ebn-e as‘ad (1427 - 1503) اهداء به: ؟سلطان ابی الفتح بایزیدخان بن سلطان مراد (886-918) عنوان «اثبات الواجب» پیش از سده نهم کمتر دیده می‌شود هر چند چلبی در کشف الظنون می‌گوید که گروهی درباره آن نگاشته‌اند، لیکن او کسی را پیش از دوانی (830-908) نام نبرده است، ولی در همین فهرست از برخی آنها نام برده شده گرچه اندک بوده‌اند. ولی شاگردان دوانی و اصحاب مکتب دشتکی بر رساله او حاشیه‌ها و شرح‌ها نگاشتند و فتح بابی جدید در این بحث آغاز کردند. گویا نوظهور بودن این مسأله در آن قرن توجه خوانندگان را بدان جلب کرد، پس گروهی از شاگردان دوانی و شاگردان مدرسه معارض ایشان (مدرسه دشتکی) به نقد و ابرام آن پرداختند. گویند مؤلف از اعقاب ابوبکر صدیق بوده و در آغاز مذهب شافعی داشته و بعداً مذهب امامیه را پذیرفته است. وی دو رساله به نام «اثبات واجب» دارد که یکی را در آغاز جوانی نگاشته و به نام «اثبات واجب قدیم» معروف است که همین کتاب می‌باشد. اثبات واجب جدید منسجم‌تر و منظم‌تر از قدیم تألیف شده است. گویا دوانی پس از نگارش قدیم ، متوجه کمبود آن شد، و به نگارش جدید پرداخت. این کتاب عصاره آراء و افکار متقدمین و متاخرین است. مؤلف در آغاز به اثبات واجب پرداخته و سپس با ادله عقلی، دور و تسلسل را باطل نموده است. این کتاب شامل دو «مقصد» است: مقصد اول در اثبات وجود واجب تعالی به مسلک متکلمین است، شامل چهار طریق: طریق 1. طریق وجوب و امکان و اثبات واجب الوجود از طریق ابطال دور و تسلسل؛ طریق 2. احتیاج ممکن الوجود به ایجاد کننده؛ طریق 3. اگر واجب الوجود بالذات نباشد، واجب بالغیرهم نخواهد بود؛ طریق 4. هر ممکن الوجودی بنفسه نه استقلال در وجود دارد و نه استقلال در ایجاد؛ مقصد دوم، شامل سه «طریق» در اثبات واجب است: 1. برهان تطبیق؛ 2. برهان تضایف؛ 3- برهان عرشی. خاتمه مشتمل بر دو «مطلب»: 1- بطلان ترجیح بلامرجح؛ 2- الممكن مالم يجب لم يوجد. آغاز کتاب: بسمله سبحانک سبحانک ما اعظم شأنک و اظهر برهانک انت الشاهد فی العین و لایشاهدک العین و انت اقرب الى الشیء من عینه و قد حال الحجب فی البین لا یبصرک نواظر البصائر الا بانوارک و لا یظهرک ظواهر الدلائل الا باظهارک ... و بعد فیقول الفقیر الى ربه الحقیقی محمد بن اسعد الدوانی الصدیقی قد حررت فی هذه الرسالة وجوه براهین اثبات الواجب جل ذكره على ما اورده ائمة الحكمة و الكلام و اجتهدت فی تشیید مبانیها و ترتیب مقدماتها على ابلغ النظام ... اعلم ان البراهین المؤدیة الى المطلب فی مسلكین احدهما يتوقف على ابطال الدور و التسلسل انجام کتاب: و لهذه المباحث نرید تفصیل ربما تعثر علیه فی تعلیقاتنا و لیکن هذا آخر ما قصدت الیه فی هذه الرسالة مع تفرق الحال وتشتت البال ... لكن هو الله ربی یحق الحق بفضله و يبطل الباطل بعدله بیده الحسنى و الیه الرجعى و السلام على خير خلقه محمد و آله و صحبه اجمعین الطيبين الطاهرين و الحمد لله رب العالمين على الابتداء و الاختتام. چاپ: در اسلامبول؛ با تحقیق سید احمد تویسرکانی، ضمن سبع رسائل، تهران، مرکز نشر میراث مکتوب، 1381 [الذریعة 6: 11-10 (حاشیه‌های اثبات واجب)، 13: 58 (شرح‌های اثبات واجب)؛ فهرست نسخ خطی عربی برلین شماره 4428-4440؛ کشف الظنون 842/1 و 482/1؛ الاوقاف العامة موصل 257/2] شرح و حواشی: 1- اللمحات الملحقة باللمعات = الحدوث و القدم؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 2- حاشیة اثبات الواجب القدیم = شرح اثبات الواجب القدیم؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 3- حاشیة اثبات الواجب القدیم = شرح اثبات الواجب؛ حنفی تبریزی، شمس الدین محمد (-10) 4- حاشیة حاشیة اثبات الواجب القدیم؛ همدانی، ابراهیم بن حسین (-1026) 5- حاشیة اثبات الواجب القدیم؛ شیروانی، محمد بن حسن (1098-1033) 6- شرح اثبات الواجب القدیم؛ ملا شمسا، شمس الدین محمد (1098-1016) 7- حاشیة حاشیة اثبات الواجب القدیم؛ قره باغی، یوسف بن محمد جان (-1054) 8- حاشیة حاشیة اثبات الواجب القدیم؛ عاملی، خیرالدین بن عبدالرزاق (-11) 9- حاشیة اثبات الواجب القدیم؛ قاضی زاده کرهرودی، عبدالخالق (-11) 10- عیان المدرکین فی بیان المسلکین؛ حائری خراسانی، هادی (1327-1259) 11- حاشیة اثبات الواجب القدیم؛ سعیدی، احمد 12- حاشیة اثبات الواجب القدیم 13- حاشیة اثبات الواجب 14- شرح اثبات الواجب