بیان الواقع

● بیان الواقع = معادية / کلام و اعتقادات / فارسی bayān-ol vāqe‘ = ma‘ādīye شریف شیرازی، ق9 قمری šarīf šīrāzī (- 15c) اهدا به: وزیر زین الدین شیخ علی رساله مبسوطی است در معاد و اثبات جسمانی بودن آن، بر اساس عقل و نقل. در این رساله، عقاید و افکار بسیاری از حکما و فلاسفه نقد و بررسی شده و مناقشاتی با محیی الدین عربی دارد. در این رساله از آثار فضل الله حروفی مقتول مانند جاودان نامه، محبت نامه و غیر اینها بسیار نقل شده است و در لابه‌لای کتاب از سید نعمة الله ولی، استاد خالو سراج (مقیم شیراز و رفیق مؤلف)، سید نظام الدین احمد شیرازی و از استادش مولانا ابوبکر طبیب نام برده شده و در صلوات بر پیامبر همانند اهل سنت عمل کرده است؛ همچنین روایت زیادی از طرفین، اهل سنت و شیعه و اشعار عرفانی، از خود مؤلف و از «فضل الله» که «نعیمی» تخلص می‌کرده آورده شده است. در اثنای آن از کتاب‌ها، سخنان و اشعار بزرگانی چون شیخ مفید، ناصرخسرو، افضل الدین کاشی، شهاب الدین سهروردی، خواجه نصیر طوسی، قونوی و ... استشهاد کرده است. از نام کامل مؤلف، آگاهی نیافتیم، مگر تخلص شعری وی و موطن و روزگار زندگی او که معاصر با سید محمد بن میر سید شریف جرجانی بوده و از او نقل می‌کند: «روزی امیر محمد سید شریف الرحمة در حلقه درس، در شیراز نقلی از سید شریف ...»، «بر آر آه جگر سوز آتشین چو «شریف» ×× که سوزد آنچه حجابست از حمل تا حوت». بخشی از عناوین موجود عبارت است: هذه مقدمة فی تعداد المذاهب فی المعاد الجسمانی؛ هذه رسيلة لصورة تنوعاتهم و وسيلة فی الاحاطة لمخترعاتهم؛ هذه اختلافات المقالات فی المسالة المنامات؛ هذه مبدا الانتقال الی عالم المعاد و البحث عنه بحكم العود؛ هذه صورة نفس الاختلاف فی النفس بين الاختلاف و الاسلاف؛ هذه صورة الافادة فی مسالة الاعادة؛ هذه مسطورة مستورة عن فهم كثير من الرجال على قول من قال: ان المنام حضرة الخيال؛ هذه نية حكمية فی تاسیس قواعد العقائد النبوية فى مسالة المعاد و تعيين المعاد؛ هذه بقية من المسالة (...) في بيان الكلمة على الروح بالمطابقة؛ هذه خاتمة لفذلكة المباحث الماضية التى ذكرت فى بيان النفوس الغاضية و الارواح المتنعمة فى العشية الراضية. حروفیان در آثار موجود درباره آنان اعم از کتب ویژه مقالات دائرة المعارف‌ها و هنگام یاد آثار آنان، در فهرست‌ها به همان عنوان روزگار تیمور لنگ، و به تعبیر بهتر، با همان اتهام بی‌دینی، الحاد، غلو، اباحه محارم و تاویل معتقدات بر اساس دانش ویژه‌ای از حروف که «فضل الله» بدعت آن را نهاده است، معرفی شده و می‌شوند؛ لکن، آثار موجود از حروفیان، خصوصاً این کتاب، چنین اتهامات را تأیید نمی‌کند، بلکه گرایش بیشتر مؤلف را در امر معاد، به ظاهر آیات و احادیث نسبت به آرا و عقاید حکما نشان می‌دهد. با این حساب، این فرقه مخترع تأویل بر اساس حروف هستند و نه پدیدآوران تعبیرات عرفانی و شطحیات، بلکه ویژگی اینان، در تعرض به حکومت است، آن هم حکومت تیمور و اعوان او و سوءاستفاده آنهایی که خصومت دیرینه‌ای با شیعه از سویی و با صوفیه و عرفا، از سوی دیگر داشته‌اند، باعث آن شده که این گروه، پیوسته با نشانی‌هایی از کفر و زندقه به مردم معرفی شوند. آغاز: بسمله و به نستعین حمد حمید و شکر مجید مر آن مبدی معید را که مبدء و معاد سالکان مسالک معرفت مولی و سایران طریق مدارک ممالک معنی را مخصوص بصورت منصوص نفخت فيه من روحی انجام: از برای خروج از ورطه قهر قادر علام و دخول در حظیره لطف مالک دارالسلام. بلبل گلزار وحدت گشت همچو گل شکفت ×× هر که این اوراق همچون برگ گل خندان کرد/ هر که را زین گونه نبود اعتقاد اندر معاد ×× گر همه خود بو علی سیناست بی شک خبط کرد. تمت الكتاب معادية. [فهرست متون حروفیه ص 80 و 105؛ نسخه‌های منزوی 1068/2؛ لغت‌نامه دهخدا، «حروفیان»؛ العراق بین الاحتلالین 246/2؛ کشف الظنون 650/1-651؛ فهرستواره منزوی 87/6 و 160/7 بدون نام مؤلف؛ دنا 591/2 (6 نسخه)]