بیان المختصر فی شرح مختصر منتهی الوصول و الامل فی علمی الاصول و الجدل

● بیان المختصر فی شرح مختصر منتهی الوصول و الامل فی علمی الاصول و الجدل / اصول فقه / عربی bayān-ul muxtaṣar fī š.-i muxtaṣar-i muntaha-l wuṣūl wa-l amal fī ‘ilmay-il usūl wa-l jadal اصفهانی، محمود بن عبدالرحمن، 674-749 قمری esfahānī, mahmūd ebn-e ‘abd-or-rahmān (1276-1349) وابسته به: مختصر المنتهی = مختصر الاصول = مختصر ابن حاجب؛ ابن حاجب، عثمان بن عمر (570-646) شرحی است با عناوین «قال-اقول» (که با دو حرف ص-ش متمایز شده است) بر «مختصر منتهی السول و الامل فی علم الاصول و الجدل» ابن حاجب. شارح بعد از خطبه می‌نویسد: «فتصديت كان اشرحه شرحا تبين حقايقه و توضح دقايقه و بذلك من اللفظ صعابه و يكشف عن وجه المعانى نقابه مقتصدا غير مختصر اختصارا يودى الى الاخلال و لا مطنبا اطنابا يفضى الى الاملال ساعيا فى حل مشكلاته و فتح معضلاته و تقرير معاقده و تحرير قواعده و ادفع الشبهات الوارده على مقاصده». این شرح، یکی از هفت شرح است که کرمانی در شرح خویش بر مختصر (= النقود و الردود) از آن بهره برده و در مقدمه آن کتاب از آن یاد می‌کند. در شرح مبادی منطقی به تفصیل گراییده و مسائل قضایا و انواع قیاس تا مغالطات را به ترتیب و مشروح آورده و از اشارات شیخ یاد می‌کند در پاره‌ای از مسائل اصولی به عقاید علماء شیعه اشارت دارد. اصفهانی در دیباجه تصریح می‌کند به اینکه این شرح را «بیان المختصر» نام نهاده و به دستور وقت رشید الدین (که با تکریم بسیار از او یاد می‌کند) تقدیم داشته است. بروکلمان از شرح اصفهانی بر مختصر تنها یک نسخه (نسخه جامع زیتونه تونس) یاد می‌کند. آغاز: الحمدلله الذی اظهر بدایع مصنوعاته علی احسن النظام ... اما بعد فقد تطابق قاضی العقل و هو لا یبدل و لا یعزل ... علی ان ارجح المطالب ... هو العلم لانه عمل القلب ... و بما ضعف فیه من الکتب ... مختصر منتهى الوصول و الامل فی علمی الاول و الجدل ... فتصدیت لان اشرحه شرحا یبین حقائقه و یوضح دقائقه. غیر مختصر اختصاراً تودی الى الاخلال ... ساعیا فی حل مشکلاته ... و تقریر ماقده و تحریر قواعده ... و اسمیه بیان المختصر و اخدم به خزانة من خصه الله بالسعادات المتظافره. و هو المولى الصاحب المعظم ... سلطان وزراء العالم ... رشید الحق و الدنیا والدین ... و ارجوان یلاحظه بعین الرضا ... وها انا اشرع فی المقصود ... قوله و ینحصر. اى المختصر لا الصول لان هذه القسمه قسمة للکل الى اجزائه و المبادی على الوجه الذى ذکره لا یکون باقسامها من اجزاء الاصول. انجام: و فیما ذکرنا من الجهات المفردة ارشاد لما یترکب منها و الحمدلله الذی وفقنا لاتمامه حمدا یوازی مزید افضاله و انعامه. [فهرس المخطوطات المصورة 242/1؛ بروکلمان: ذیل یکم: 537؛ کشف الظنون: 1855 و 1857؛ دنا 589/2 (7 نسخه)]