بصائر الدرجات

● بصائر الدرجات / حدیث / عربی baṣā’ir-ud darajāt صفار، محمد بن حسن، - 290 قمری saffār, mohammad ebn-e hasan (- 904) نگارنده از یاران امام عسکری و از محدثان بزرگ شیعی بوده است؛ این کتاب در 4 جزء (کنتوری ص 87-ذریعه 3: 124) یا ده جزء (چاپ سنگی 1285 با نفس الرحمن نوری) می‌باشد. حر عاملی در فائده 4 پایان وسایل می‌نویسد که بصائر را دو نسخه کوچک (نسخه ما) و بزرگ (چاپی) است. مجلسی در بحار (1: 11) آن را از اصل‌های با ارزش برشمرد و گفت که کلینی و دیگران از آن آوردند. نسخه بزرگ با نفس الرحمن به چاپ رسیده است. در الذریعه از نسخه کوچکی یاد شده که در عنوان باب‌ها با بزرگ یکی بوده ولی از چاپی نزدیک به صد و هفتاد حدیث کم داشت. در روضات (در سرگذشت قطب راوندی ص 301) درباره خرائج و جرائح دارد: «و هی تتضمن کثیرا من احادیث الارتفاع نظیر کتاب البصائر للشیخ محمد بن الحسن الصفار» و درست هم هست چه بسیاری از خبرهای آن با مشرب قمیان نمی‌سازد و مانا به روش باطنیان و غالیان روایت شده و شاید بتوان گفت که در نسخه‌های آن دستی برده‌اند و بدین گونه به ما رسیده است. باز خوانساری (در سرگذشت برسی ص 285) می‌گوید: «روش غلو و ارتفاع آنگاه آغاز گردید که آن دو راوی، تفسیر امام عسکری را ساختند یا تفسیر فرات بن ابراهیم دست به دست گشت با تفصیل فارس بن حاتم بن ماهویه قزوینی صوفی به دست مردم رسید بلکه از هنگامیکه خبرهای مفضل بن عمر جعفی و جابر بن یزید جعفی در میان شیعیان آشکار شده و پاره‌ای از آنها در بصائر صفار و مجالس شیخ و کشف الغمه و خرائج راوندی و فضائل شاذان و پسرش و دیگر کتاب‌های مناقب پارسی و تازی و تفسیرهای ارتفاعیان و اخباریان درج گردید. این دانشمندان و مانند آنها چون ابن بطریق در عمده و رضی در خصائص و ابن طاوس رضی الدین و گروهی از دانایان بحرین و قم هم بدین گونه سخنان پرداختند تا این‌که به رجب برسی رسید که کتاب‌ها در این باره نوشت و پیروانش خود را کشفیان می‌نامند. تا رسید به شیخیان و پشت سریان پیرو شیخ احمد احسائی در برابر فقیهان و بالاسریان کربلا که گفتار احسائی را نمی‌پذیرفتند و این سخنان بود که مایه یاوه سرائیهای آورنده «بیان» و پیروان او شده است». شیخ طوسی در فهرست (ص 44) می‌گوید که صفار را کتاب‌ها است و پرسش‌هایی نوشته و برای امام عسکری فرستاده بود و ابن الولید همه کتاب‌های او را روایت می‌کرده بجز این بصائر و روایت او از ابن ابی جید و دیگران بما رسید ولی حسین بن عبیدالله از احمد بن محمد بن یحیی از پدر خود از صفار بصائر را برای ما روایت نمود. نجاشی (ص 251) از او بسیار ستوده و بسیار درستکارش دانست و از کتاب‌هایش «الرد علی الغلاة» نام برد. او می‌گوید که ابوالحسین علی اشعری قمی از ابن الولید همه کتاب‌هایش را بجز «بصائر» برای ما روایت کرده است و ابن شاذان از احمد بن محمد بن یحیی از پدرش همه آنها را با بصائر روایت نموده است. از اینها برمی‌آید که ابن الولید ابوجعفر محمد بن احمد بن حسن قمی (- 343) دانشمند ارجمند شیعی و عالم رجال از «بصائر» پرهیز می‌کرده است. (فهرست طوسی ص 156- رجال نجاشی ص 271) و گویا برای این بود که او خبرهایی نزدیک به غلو روایت نموده است. ابن داود و حلی او را در قسم دوم کتاب خود یاد کردند ولی از «جامع الروات» برمی‌آید که کلینی و علی بن حسین بن بابویه و سعد بن عبدالله و دیگران از او روایت کرده اند (رجال مامقانی 3: 103) در النقض (ص 651 و 653) هم گفتگویی بر سر درستکاری صفار شده است. (دانش پژوه) اجزاء دهگانه و کلاً شامل 188 «باب» عبارت است: از باب 1 تا آخر باب 24 جزء اول؛ جزء دوم اول باب 25 فی الائمه انهم معدن العلم ... تا آخر باب 44؛ جزء سوم اول باب فی الائمه انهم ورثوا علم آدم ... تا آخر باب 57؛ جزء چهارم اول باب 58 تا آخر باب 66؛ جزء پنجم از اول باب 67 تا آخر باب 87؛ جزء ششم از اول باب 88 تا آخر 105؛ جزء هفتم از اول باب 106 تا آخر باب 125؛ جزء هشتم از اول باب 126 تا آخر باب 143؛ جزء نهم از اول باب 144 تا آخر باب 166؛ جزء دهم از اول باب 167 تا آخر باب 188. آغاز: بسمله باب فی العلم ان طلبه فریضه علی الناس محمدبن الحسن الصفار المعروف بمهزله عن ابراهیم بن هاشم ... قال رسول الله صلى الله علیه وآله طلب العلم فریضه انجام: والله انی لاعرض اعمالهم علی الله فی کل یوم تم الجزء الرابع و به تمام الکتاب والحمدلله چاپ: کتابخانه مرعشی1404ق؛ تهران، سنگی، 1285ق، رحلی [الذریعة 124/3-125؛ معجم المطبوعات العربیة فی ایران، رفاعی 284؛ مشار عربی، ص 127] شرح و حواشی: 1- بصائر الدرجات (مختصر) = منتخب بصائر الدرجات؛ حلی، حسن بن سلیمان (-8) 2- بصائر الدرجات (منتخب)