بساط و نشاط

● بساط و نشاط / عرفان و تصوف / فارسی basāt va nešāt والیه قاجار، حسن جهان، ق13قمری vālīye-ye qājār, ḥasan jahān (- 19c) رساله منثوری است آمیخته به‌نظم فارسی در ناز و نیاز معشوق و عاشق و تحقیق عشق و مراتب آن. حسن جهان، متخلص به «والیه» (پس از ازدواج با خسروخان پسر امان‌الله خان که پس از پدر والی کردستان شد و «والی» تخلص می‌کرد به «والیه» ملقب شد) زیباترین دختر فتحعلی شاه و یکی از ده دختر وی از سنبل باجی خانم است. صاحبان تاریخ عضدی، حدیقه امان‌اللهی و حدیقة الشعرا طبع وی را ستوده‌اند (دیوان والیه و والی: 12-13). والیه که تا اواسط سلطنت ناصرالدین شاه زنده بوده این رساله را در موضوع عشق عرفانی و تاویل آداب ظاهری شریعت نگاشته و در آن آداب وضو، نماز، صوم، جهاد، خمس، زکات، عید اضحا و اعمال شب احیای عشق را بیان کرده است. نثر کتاب ادبی و مملو از ابیات فارسی و در یکی دو مورد ابیات ترکی است. آغاز: الحمدلله رب العالمین و العاقبة للمتقین و الصلوة و السلام علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین و بعد بدانکه غرض از تألیف این کتاب شورانگیز حسرت آمیز خون ریز محبت خیز این است که انجام: داروی درد عشق را با همه عقل عاجزم ×× چاره کار عشق را با همه علم جاهلم [نسخه‌های منزوی 3532/5؛ فهرستواره منزوی 152/7؛ دنا 494/2]