البرهان فی تفسیر القرآن

● البرهان فی تفسیر القرآن / تفسیر / عربی al-burhān fī tafsīr-il qur‘ān بحرانی، هاشم بن سلیمان، -1107 ؟ قمری bahrānī, hāšem ebn-e soleymān (- 1696) اهدا به: شاه سلیمان صفوی بهادر خان تاریخ تألیف: 3 ذیحجه 1095 تفسیر روایی مشهوری است با استفاده از کتبی همچون تفسیر عیاشی و تفسیر ابن حجام و قلیلی از گفتار ابن عباس و در صورت نبودن روایت صریح از اخبار مسنده مانند تفسیر علی بن ابراهیم استفاده نموده است. در ابتدا مقدمه‌ای در 16 «باب» مشتمل فضل قرآن، ثقلین و مباحث کلی و مباحث کلی مربوط به تفسیر را آورده و سپس بعد از ذکر هر آیه روایات مربوطه را متذکر شده است. این کتاب را مؤلف بعد از کتاب دیگر خود «کتاب الهادی» در این موضوع نگاشته است. مؤلف این تفسیر را در اقتداء به جلال الدین سیوطی در تألیف «الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور» که فقط آیات را به اخبار مأثوره از پیغمبر (ص) تفسیر نموده، به اخبار مأثوره از پیغمبر (ص) و ائمه اثنی عشر (ع) تألیف نموده و اخبار راجعه به آیات مکرره را فقط در یک مورد نقل می‌نماید، مباحثی که در مقدمه به آن پرداخته عبارت‌اند از: مقدمه در بیان این که به نص اخبار و حکم عقل تفسیر قرآن بایستی از اهل بیت پیغمبر (ص) باشد؛ باب 1. فضیلت عالم و متعلم؛ باب 2. فضیلت و مقام قرآن؛ 3. اخبار وارده در ثقلین و معنی آنها؛ 4. در این که قرآن مشتمل بر تمام مطالب است؛ 5. در این که قرآن را بدان گونه که نازل شده تأویلات آن را کسی جز ائمه ندارد و نمی‌داند؛ 6. نهی از تفسیر قرآن از پیش خود؛ 7. در این که قرآن ظاهر دارد و باطن، محکم دارد و متشابه، ناسخ دارد و منسوخ، عام دارد و خاص و جز پیغمبر و اهل بیت او کسی آنها را تمییز نمی‌دهد؛ 8. تقسیم مطالب قرآن؛ 9. در این که بعضی از مطالب قرآنی که خطاب به اشخاص معینی است مراد غیر از آن است؛ 10. آیاتی که ائمه دوازده گانه از آنها اراده شده؛ 11. معنی ثقلین به روایت عامه؛ 22. علت این که قرآن به زبان عربی نازل شده؛ 13. در این که هر حدیثی که مخالف با قرآن است مردود است؛ 14. اولین و آخرین سوره که بر پیغمبر صلعم نازل شده؛ 15. ذکر پنجاه و نه کتاب که در موقع تألیف این تفسیر طرف مراجعه بوده و از آنها نقل شده و مؤلفین آنها؛ 16. آنچه شیخ علی بن ابراهیم در مقدمه تفسیر خود از مطالب لازمه ذکر نموده و مقدماتی که پیش از شروع به تفسیر و احادیث دانستن آنها لازم است. کلیه این مطالب مذکوره و تفسیر آیات را به نقل اخبار راجعه به آنها با ذکر اسنادشان بدون کوچکترین تصرفی بیان شده و در شش جلد تألیف شده است. این تفسیر، تنها بر اساس اخبار منقول از اهل بیت نگاشته شده است، اما از نظر سلسله روایت و طریق نقل آن باید گفت که مؤلف اولاً از کتب و ثانیاً از تفاسیر و دیگر کتب اهل سنت چون «الکشف و البیان» ثعلبی و «ربیع الابرار» زمخشری در صورتی که روایت آنها از طریق شیعه مورد تأیید قرار گرفته باشد استفاده کرده است. آغاز: الحمدلله رب العالمین تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیراً الذی له ملک السموات و الارض چاپ: (ج3-4): ایران، سنگی، 1302، رحلی، 2+597ص؛ دارالخلافه طهران، سنگی، 1302، رحلی، 652+1صص [الذریعة 93/3 رقم 294؛ مشار عربی 125] شرح و حواشی: 1- حدیقه ازهار و انجمن انوار = ترجمه تفسیر برهان؛ تبریزی اصفهانی، محمد کاظم بن شاه محمد (12-) 2- تفسیر سوره مائده = گل و برگ؛ جراشی، رستم بن فتحعلی خان (14-)