گلزار ابرار
ج ۲، ص ۷۰۳–۷۰۷
تاریخ تذکرههای فارسی
ج ۲، ص ۷۰۳–۷۰۷
گلزار ابرار تألیف شیخ محمد مندوی متخلص به غوثی در ۱۰۲۲ ق.
تذکرهایست در تراجم عرفا و شعرا که بیشتر ایشان هندی و بخصوص گجراتی هستند، و تألیف آن در سال ۱۰۱۰ هجری در گجرات آغاز شده در سالهای ۱۰۲۰ - ۱۰۲۲ تکمیل گردیده و به جهانگیر پادشاه تقدیم شده است.
گلزار ابرار، به پنج چمن تقسیم شده و هر چمن از چمنهای اول مربوط به یک قرن است بشرح ذیل:
۱ - قرن هفتم ۲ - قرن هشتم
۳ - قرن نهم ۴ - قرن دهم تا اوایل قرن یازدهم چمن پنجم در ذکر شطاریهاست.
ر ک: ایوانف - کرزن (۷۴) ایوانف (۲۵۹) لیندزیانا (۱۸۵) بخارای سمینوف (۹۴) آصفیه (۱۱۱) ایشیاتک سوسائتی بنگاله (۱۱۸) ریو (۱۰۴۱) استوری (۹۸۴/۱)
نمونۀ تراجم:
میر غلامعلی آزاد بلگرامی در تذکرۀ سرو آزاد (ص ۲۴) ذیل نام نظیری نیشابوری مینویسد که:
«شیخ محمد مندوی متخلص به غوثی در کتاب گلزار ابرار میگوید: «مولانا نظیری نیشابوری حاجی الحرمین، درویشطبیعت، صوفیسیرت، مهذب الاخلاق بود، در آخر روزگار زندگی عنان نظمطرازی بصوب طرز گفتار صوفیان وحدتگزار منعطف ساخته، نخست سواد عبارت عربی از مصاحبت نگارندۀ گلزار ابرار روشن ساخت، سپس دوازده سال که تتمۀ عمر او بود، در احمدآباد اقامت گزیده علوم دینی تحصیل کرد، و تصحیح تفسیر و حدیث از خدمت مولانا حسین جوهری نمود، و در هزار و بیست و سه بعالم قدس خرامید» انتهی.
همو در خزانۀ عامره (ص ۲۶۷) ذیل نام شکیبی اصفهانی آورده که:
«شیخ محمد غوثی مندوی صاحب گلزار ابرار میگوید: حاصل کلامش اینکه در آغاز سال هزار و چهارم، شکیبی از ملازمت خانخانان عازم یورش دکن بود، برفاقت مولانا نظیری نیشابوری و یولقلی بیگ انیسی و ملا محبعلی سندی و شریف کاشی و ملا کامی سبزواری و ملا بقایی و دیگر جماعت اهل سخن از راه مندو که اقامتگاه راقمالحروفست گذشت، و بحکم الارواح جنود مجنّده تعاریف قدیم تازگی پذیرفت، و در سال هزار و هفدهم باز عبور او به مندو افتاد، و شربت ملاقات تندرستیبخش دوستی گردید، و پرسش احوال او در میان آمد، زبانی او بقلم میآید:
در سال نهصد و شصت و چهار متولد شد، چون آگهی چهره برافروخت، برخی علوم در شیراز و لختی در اصفهان کسب نمود، و در عمر سی و چهارسالگی هوای سیر هندوستان شور در سر انداخت، از صفاهان براه لار به هرمز آمد، و از آنجا در کشتی بندر جبول نشسته خود را بساحل کشید، شوق ملازمت خانخانان موکشان به احمدآباد
گجرات برد، در آن فرصت خانخانان بدار الخلافۀ آگره تشریف ارزانی داشت، بهر طریق خود را بخدمت خانخانان رسانید، هنوز گرد راه از دامن وقت نیفشانده، در رکاب او بجانب تته شتافت، خانخانان میرزا جانی والی آن صوبه را همراه گرفته به دربار اکبری آمد، و در همان ایّام یساق دکن در خدمت او کشید، در سال هزار و ششم بعد فتح جنگ سهیل (سهیل حبشی) از خانخانان جدا شده به سرونج از توابع صوبۀ مالوه آمد، ناگاه بیماری زحیر عارض شد، و امارات یأس مشاهده افتاد، تصمیم کرد که اگر صحت چهره برافروزد، زیارت حرمین شریفین بتقدیم رساند، از برکات این نیّت همان روز آثار شفا رونمود. در سال هزار و دوازدهم کمر بزیارت حرمین شریفین بربست، و بعد سه سال رخت معاودت بر ساحل بندر سورت انداخت چون به برهانپور رسید، همایون زنجیر محبت خانخانی در پای آزادگی افتاد، چندی در ملازمت بسر برد، در سال هزار و هژدهم التماس انزوا کرد، خانخانان برای او از درگاه جهانگیری صدارت صوبۀ دهلی و سیور غالی گرفته رخصت آرامگزینی داد، او در دار الخلافه برفاه و جمعیت میگذرانید تا آنکه در سنۀ ثلث و عشرین و الف (۱۰۲۳) بسیر وادی خاموشان پرداخت.
حسین همدانی «صدر دهلی رفت» تاریخ یافت، و میرالهی همدانی گوید:
روزی که کشید کلک تقدیر اله بر خاک شکیبش رقم طاب ثراه
گفت از پی تاریخ الهی ناگاه «وا ویلا وا مصیبتا وا شوقاه»
شکیبی ساقینامهیی برای خانخانان در سلک نظم کشید، و بصلۀ ده هزار روپیه کامیاب گردید. این ابیات از آنست:
بیا ساقی آن آب حیوان بده ز سرچشمۀ خانخانان بده
سکندر طلب کرد، لیکن نیافت که در هند بود او بظلمت شتافت
مغنی نوای طرب ساز کن ز فردوس بر دل دری باز کن
نوایی که جان را بجانان برد مرا بر در میرزا خان برد
و چون خانخانان ملک سند را فتح کرد، و میرزا جانی والی آن ملک را گرفته بدرگاه اکبری آورد، شکیبی مثنویی درین فتح نظم کرد. این بیت از آنست:
همایی که بر چرخ کردی خرام گرفتی و آزاد کردی ز دام
خانخانان هزار اشرفی طلای احمر که مساوی پانزده هزار روپیۀ این زمان باشد صله داد، میرزا جانی بملا رعایت کرده، و گفت رحمت خدا [بر تو باد] که مرا هما گفتی، اگر شغال میگفتی زبانت که میگرفت»
ترجمۀ مؤلف:
امین احمد رازی در ذیل احمدآباد گجرات ترجمهاش را چنین مسطور داشته:
«مولانا غوثی عمرهاست تا در مدرسۀ اهلیّت جور کشیده و صاحب استفادۀ نیکوروش گردیده، با همهکس آشناست و در مصاحبت بخشی و از فضیلت بهرهیی تمام دارد، و بنا بر موزونی طبع، شعری میگوید، این چند بیت از آن جمله است»:
«هفت اقلیم، ص ۸۸ کلکته»
اشعار غوثی در هفت اقلیم چهار بیت است، و تقی الدّین اوحدی مؤلف تذکرۀ عرفات العاشقین که ترجمۀ غوثی را از هفت اقلیم گرفته، سه بیت دیگر بر آن افزوده که ذیلا مذکور میشود، ناگفته نماند که مؤلف عرفات نام غوثی را اشتباها حسن ثبت کرده است:
در صفحهیی که چهرۀ دوری گشودهاند از گوشه شکل عزم صبوری نمودهاند
وا کردهاند بلهوسان صد کتاب لاف یک حرف عاشقی چو ز جایی شنودهاند
***
ز ابری کز نمودش بر زمین رحمت فروریزد چو بر کشت محبت بگذرد، محنت فروریزد
ز بستانی که باشد آرزویم میوۀ راحت ز نخل او بدامان طلب آفت فروریزد
***
گر نظر جمعیتی گیرد، جهان رخسارهایست زلف پیچاپیچ گردد چون پریشان بنگری
***
سوی یار از ره دل میروم و میآیم قاصد و نامه و پیغام نمیدانم چیست
***
بآب دیده بهارم، ز رنگ چهره خزان بهار را به خزان آشتی تماشا کن»
«عرفات، ۵۲۵»