قصص الخاقانی
ج ۲، ص ۶۸۸–۶۹۹
تاریخ تذکرههای فارسی
ج ۲، ص ۶۸۸–۶۹۹
قصص الخاقانی تألیف ولی قلی بیگ بن داود قلی شاملوی هروی در ۱۰۷۳-۱۰۸۵ ق.
تاریخ مختصر صفویه و تاریخ مفصّل شاهعباس ثانی است از ولادت تا وفات (- ۱۰۷۷) مشتمل مقدمه و سه باب و خاتمه بشرح ذیل:
مقدمه: در بیان نسب والای عالیحضرت صاحبقران خطاب.
باب اول: در بیان مجملی از احوال اجداد والاشان این برگزیدۀ حضرت رحمن تا حین طلوع کوکب دولت ظل ظلیل حضرت ربّ جلیل شاه اسماعیل.
باب دوم: در بیان وقایع و سوانح ایام دارایی و فرمانروایی خاقانی سلیمان شان حضرت شاه اسماعیل الی حین طلوع آفتاب جهانتاب دولت نواب کامیاب اعلیحضرت صاحبقران خطاب.
باب سوم: در باب احوال خیر مآل نواب صاحبقران از روز جلوس میمنت مأنوس الی انقراض الدوران.
خاتمه : در بیان احوال برخی از علما و جمعی از حکما و بعضی از شعرای غرّای عصر صاحبقران است مشتمل بر دو تذکره:
تذکرۀ اول: احوال علما و حکما و فضلا و عرفا و در آن ذکر سی و هفت نفر است.
تذکره دوم: تراجم احوال شعرای عصر حضرت صاحبقرانی و در آن ذکر یکصد و دو شاعرست که از ملکالشعراء صائب تبریزی آغاز شده و به حسین وحدت کوه - بنانی کرمانی ختم میشود.
آغاز : «بسمله، ربنا افتح بیننا و بین قومنا بالحق و انت خیر الفاتحین، بهترین کلامی که ذو الفقار زبان قلم و شمشیر نفس آتشیندم را به شعلۀ نورافشانش آبگیری توان نمود، حمد قادریست که...»
انجام :... «و بمدد فروغ شعلۀ انوار احسان ابد توامان چراغ دودمان خانوادۀ مغز استخوان این ناتوان چنانچه باید روشن شود انشاءالله»
مؤلف وفیات را تا سال ۱۰۸۵ ثبت کرده و معلوم میشود که قصص الخاقانی را تا این سال در دست تألیف و تکمیل داشته است.
نسخه : کتابخانۀ مجلس، ش ۲۱۵۵ مورخ ۱۲۴۴ در ۷۳۳ صفحه هر صفحه ۲۱ سطر، قطع ۲۰ x ۳۲، خط نسخ، جلد چرمی، کاغذ فرنگی آهار مهرهدار.
ایضا کتابخانۀ مجلس شمارۀ ۲۱۵۶ بدون تاریخ از اواخر قرن ۱۲ در ۴۲۶ صفحه، هر صفحه ۲۵ سطر، قطع ۳۳/۵ x ۲۱/۵ خط نسخ، (محمد حسن خان صنیع الدوله، اعتماد السلطنه معروف در اتیکت کتابخانۀ خود که برین نسخه زده نوشته است: زبدة - التواریخ معروف بجهانآرا از مؤلفات محمد کمال بن اسماعیل منجم بخط خود او»؟!»
هفت صفحۀ اول نونویس و بخط مرحوم استاد سعید نفیسی است. کاغذ فرنگی آهار مهرهدار، جلد میشن ضربی سرمهیی.
کتابخانۀ مجلس، ش ۲۱۵۷، آغاز و انجام نسخه افتاده، و همزمان مؤلف است، ۴۸۶ ورق، هر صفحه ۱۷ سطر، خط نستعلیق، قطع ۱۹ x ۲۶، جلد تیماجی، کاغذ فستقی.
درین نسخۀ اخیر تاریخ وفات نواب خلیفه سلطان ملقب به سلطان العلماء «روز بیست و یکم شهر صفر ختم الخیر و الظفر موافق هزار و شصت و چهار هجری مطابق سنۀ یونت ایل ترکی» نوشته شده، و در هامش شرح ذیل بخط غیر کاتب مرقوم است که بظن غالب دستخط مؤلف است:
«از میرزا طاهر خلف میرزا ابو الحسن قایینی تفتیش شد که میرزا ابو الحسن تاریخ وفات نواب سلطان العلمائی را چه نحو ضبط نموده، جواب نوشته که در اوایل ربیع الاول سنۀ ۱۰۶۴ بیمار شده و در حوالی دهم جمادی الاول رحلت نموده، و امتداد بیماری چهل روز بوده، از سررشتۀ بعضی از منجمین (بعضی از منجمین قلم خورده) میرزا شریف منجم سهشنبه دوازدهم جمادی الاولی سنۀ ۱۰۶۴ موافق یونتئیل است، و جمعی از خدمۀ نواب جنت آرامگاه مزبور که در آن سفر بودند شب جمعه ۱۵ جمادی الاولی گفتند، و بیست و یکم صفر ظاهر اینست که غلط باشد، و تاریخ وفات را مطابق تقریر بعضی از خدمۀ نواب مغفرتمآب که شب جمعۀ ۱۵ جمادی الاول میدانستند، در شهنشاهنامه اولا نوشته بود:
ازین مصرعت سال آید بکف ز اول جمادی شب منتصف
بعد از آن تغییر داده شد و نوشته شد»
نسخۀ دیگر: ریو، ج ۱ ص ۱۹۰، ش ۷۶۵۶، کتابخانۀ ملی پاریس، ش ۲۲۷.
نسخۀ دیگر: اصفهان آقای صدر هاشمی (نونویس) از نیمۀ اول قرن سیزدهم، ۱۹۰ برگ.
قصص الخاقانی علاوه بر تاریخ سلطنت و جنگهای شاهعباس ثانی متضمن بسیاری از فرمانها و مکاتیب سیاسی نیز هست.
نمونۀ تراجم:
«دیگر از جملۀ خوشکلامان اقلیم چهارم که ریاض چهار چمن طبایع ایشان از بحر رباعی منفرد محض است، سالک طریق بحر و بر حضرت شیخ شاه نظرست که ذات ملکی صفاتش عالم معنی، و کمالات او از شرح مستغنی، و ضمیر بینظیرش کان گوهر ایقان و دریای عمان گوهر عرفانست.
مولد شریف آن جناب ولایت قومشه من اعمال اصفهان، در فن شعر تخلص مشار الیه نذری، شمهیی از احوالش آنکه مومی الیه از جملۀ اکابر آن ولایت و صاحب اموال و اسباب و املاکست، و استغنای طبع تمام داشته، مشهورست که در هنگامی که حضرت شیخ بولایت هند افتاده بود، هرچند که والی بلاد هندوستان و منصبداران آن ولایت خواستند که حضرت شیخ علیهالرحمه چیزی از ایشان قبول کند، بمعرض قبول درنیاورده، عازم بلاد ایران شدهاند.
در سنۀ ۱۰۵۵ در ولایت قومشه و اصل رحمت جناب وهّاب هر مواهب شده، مدفنش در همان دیارست»
این رباعی را در فوت شاهعباس ماضی گفته است:
امروز فلک شعلۀ داغش مردهست نور مه و مهر در ایاغش مردهست
دستی بدر آر و هرچه خواهی بربا کاین خانۀ تاریک چراغش مردهست
و له
عمری بهوای عشق، شیری کردیم با هرکه دلیر شد، دلیری کردیم
اکنون که کمان قامت از تیر قضا خم گشت ز دور گوشهگیری کردیم
***
تا چند بسینه تخم تقوی کاریم دل مرد، بیا روی بمستی آریم
دهقانی میخانه ز کف نگذاریم تسبیح بکاریم و قدح برداریم
ترجمۀ مؤلف و سبب تألیف قصص الخاقانی:
ولی قلی بن داود قلی شاملوی هروی در مبادی سن شباب از هرات به سجستان رفته و در آنجا مورد عنایت و التفات ملک نصرت خان حاکم کل الکای زابلستان واقع شده و بمنصب استیفای او منصوب گشته و پس از چندین سال خدمت استیفا به قندهار رفته و در آن سرزمین گوید «تألیفی در باب لشکرکشی پادشاه والاجاه هندوستان بجانب ملک باختر و طریق مجاهده و مناظره با سپاه قزلباش صاحب تلاش از واقعهنویسان بلاد هند بنظر این ذره احقر رسیده ( ۱ ) در آن اوان که از رهگذر بیشغلی
فیالجمله رفاهیتی بهمرسیده بود، اراده کردم که در برابر آن نسخه آنچه از سپاه نصرتپناه گروه صاحب شکوه قزلباش سرزده باشد همگی را از جزئیات و کلیات ضبط نموده بحیطۀ تحریر درآورم» ولی در آن اوقات حاکم قندهار (- ذو الفقار علیخان) او را بنظارت سرکار خویش برگزیده و این نیّت از قوّت بفعل نیامده، بعد از مرگ حاکم مزبور برادرش با خطاب منصورخانی جانشین او گشته، و وی در شغل خویش باقی مانده تا آنکه بسبب سعایت دو تن بدخواه از آن کار معزول گشته و درحالیکه سی و هشت مرحله از عمر را پیموده بوده بسال ۱۰۷۳ هجری این تألیف را برشتۀ تحریر کشیده است، و در چند جای کتاب سال ۱۰۷۶ را سال پایان تألیف قلمداد کرده ولی ذکر وفیات تا ۱۰۸۵ در آن دیده میشود، ابیات ذیل را در مادّۀ تاریخ کتاب گفته است:
مدتی در پی تألیف کتاب دادهام عمر ز کف تا دانی
بهر این نسخۀ نامی که بود جمله ذکر جدل خاقانی
خلف سلسلۀ مرتضوی شاهعباس خدیو ثانی
نام تاریخ طلب میکردم مضطرب حال بصد حیرانی
ناگهان پیر خردمند حساب گفت باشد «قصص الخاقانی»
- ۱۰۷۳
قطعۀ ذیل نیز از آثار اوست که دربارۀ جلوس اورنگزیب و قتل داراشکوه گفتۀ و مادّۀ تاریخ خوبی برای این دو واقعه یافته است:
دوش از روی تحیّر از خرد کردم سؤال با زبان بیزبانی و دل داناپژوه
هیچ میدانی که کی بر تخت جرأت تکیه زد؟ زیب اورنگ تهوّر صاحب فوج و گروه
سر برآورد از گریبان تفکر در جواب گفت میآید بگوشم این صدا از دشت و کوه
قتل دارا چون بتیغ قهر او موقوف بود گشت تاریخ جلوسش «قاتل داراشکوه»
۱۰۶۸
نصرآبادی در ترجمۀ ولی قلی بیک (ص ۹۳-۹۴) قصۀ عجیبی ازو نقل کرده است.
فهرست صاحبان تراجم
۱ - ملکالشعرا صایبای تبریزی.
۲ - میرزا جلال اسیر شهرستانی.
۳ - میرزا طاهر وحید قزوینی.
۴ - نطقی تویسرکانی.
۵ - مجذوب تبریزی.
۶ - میر برهان ابرقویی.
۷ - ملا ادهم عزلتی خلخالی.
۸ - میرزا محمد صالح سامع گیلانی.
۹ - میرزا صالح شیخ الاسلام تبریز.
۱۰ - میرزا مظفر ترکۀ اصفهانی.
۱۱ - محمد امین قمی.
۱۲ - سایر مشهدی.
۱۳ - تایب همدانی.
۱۴ - شعیب خوانساری.
۱۵ - بایندر خان شیخاوند.
۱۶ - میر سید علی قانعی.
۱۷ - میرزا مقیم مقصود مشهدی.
۱۸ - میر سید علی صیدی طهرانی.
۱۹ - محمد قاسم مشهدی.
۲۰ - میر محمد هاشم شهدی لاهیجانی.
۲۱ - عاملای بخاری.
۲۲ - ملا مراد طسوجی.
۲۳ - میرزا علی رضای تجلی شیرازی.
۲۴ - سلطان علی بیگ شاملو.
۲۵ - ملا رشدی.
۲۶ - آقا زمان زرکش اصفهانی.
۲۷ - میرزا مسعود بن آقا زمان.
۲۸ - میرزا محمد ابراهیم همدانی.
۲۹ - مجذوب تبریزی (مکرر)
۳۰ - میر عبد العالی نجات اصفهانی.
۳۱ - محمد علی قدرتی اصفهانی.
۳۲ - امین همدانی.
۳۳ - میر عبد الحق وصفی قمی.
۳۴ - میرزا ابراهیم ادهم آرتیمانی.
۳۵ - میرزا عبد اللّه عشق اصفهانی.
۳۶ - میرزا محمد رضای عنوان تبریزی.
۳۷ - واحد ترکمان.
۳۸ - باقرای خلیل کاشانی.
۳۹ - میرزا محمد مقیم احسان مشهدی.
۴۰ - شیخ شاه نظر نذری قمشهیی.
۴۱ - مختار بیگ امیر تخلص.
۴۲ - نجف قلی بیگ.
۴۳ - عطائی هروی مشهور به اعجاز.
۴۴ - امام قلی بیگ وارستۀ چگنی.
۴۵ - میرزا هادی رمزی کاشانی.
۴۶ - عبد اللّه راغب گیلانی.
۴۷ - حاجی محمد علی اصفهانی.
۴۸ - میرزا محمد رفیعای اردستانی.
۴۹ - محمد علی سالک قزوینی.
۵۰ - فتحای اصفهانی.
۵۱ - نادر شیرازی.
۵۲ - میرزا مؤمن همدانی
۵۳ - میرزا محمد فارس همدانی.
۵۴ - میر منصور عاشق سمنانی.
۵۵ - ملک حمزۀ غافل سیستانی.
۵۶ - حاجی شریف منشور اصفهانی.
۵۷ - محمد اسماعیل سجستانی.
۵۸ - فاضل کاشانی.
۵۹ - حاجی شاه باقر کاشانی.
۶۰ - مرتضی قلی بیک سروش گرجی.
۶۱ - ملک بیگ اوجی.
۶۲ - عباس بیگ کسوتی تبریزی.
۶۳ - حیدر محزون همدانی.
۶۴ - حسن زرگر بارفروشی.
۶۵ - میر محمد سمّاک مظهر استرآبادی.
۶۶ - محمد حسین آشوب مازندرانی.
۶۷ - حاجی محمد مازندرانی.
۶۸ - زینای جنتی اصفهانی.
۶۹ - شاه صالحای زوارهیی.
۷۰ - اسماعیل منصف تهرانی.
۷۱ - علی قمی.
۷۲ - محمد امین درکی قمی.
۷۳ - علی نقی عصمت قمی.
۷۴ - نور الدّین محمد مجرم لاهیجانی.
۷۵ - علی جاوید مازندرانی.
۷۶ - میرزا محمد شریف اصفهانی.
۷۷ - میرزا محمد شفیع اصفهانی.
۷۸ - تقیای الفت شوشتری.
۷۹ - سالک یزدی.
۸۰ - شیخ ابو الحسن.
۸۱ - محمد قاسم نقاش اصفهانی.
۸۲ - محمد امین فایق اصفهانی.
۸۳ - مظفر قانعی کرمانی.
۸۴ - علیخان بیگ موجی.
۸۵ - میرزا هادی کاشانی.
۸۶ - قاسم علی زایر همدانی.
۸۷ - مرتضی قلی بیگ اصفهانی.
۸۸ - مرتضی قلی بیگ بیات.
۸۹ - محمد مقیم فوجی نیشابوری.
۹۰ - میرزا ابو الحسن بیگانۀ نیشابوری
۹۱ - محمد واصب قندهاری.
۹۲ - رضی الدّین محمد رضوی.
۹۳ - میرزا منصور کلانتر.
۹۴ - میرزا نورای لامع همدانی.
۹۵ - سید علی بیگ بوداق نسیم تخلص
۹۶ - میرزا ربیع ابدال سبزواری.
۹۷ - ناظم هروی سبزواری.
۹۸ - میرزا محمد ارشد هروی.
۹۹ - میر جمال الدّین محمد وحشت زوارهیی
۱۰۰ - امین الدّین زرکش یزدی مشهور بدقاق
۱۰۱ - حکیم محمد سعید سرمد کاشی
۱۰۲ - حسین وحدت کوه بنانی کرمانی.