مدخل تاریخ تذکره‌های فارسی

سلم السموات

ج ۲، ص ۶۵۳–۶۶۰

تاریخ تذکره‌های فارسی

ج ۲، ص ۶۵۳–۶۶۰
سلم السموات تألیف شیخ ابو القاسم انصاری کازرونی متخلص به قاسمی در ۱۰۱۴ ه‍. مشتملست بر هفت مرقوم، مرقوم اول در معرفت مولی و شناخت حق سبحانه
و تعالی. مرقوم دوم در نبوت رسول (ص) و فضائل قرآن و امامت ائمۀ اثنا عشر (ع). مرقوم سوم در ولایت و کرامت و مکاشفات و علوم غریبه و خارق عادات. مرقوم چهارم در ذکر جمعی از حکمای جهان و نمونه‌یی از آثار ایشان. مرقوم پنجم در ذکر بعضی از شعرای معجزآیین و جمله‌یی از شعرهای گزین. مرقوم ششم در مخاطبۀ نفس اصم بکلمه‌یی چند از مواعظ و حکم. مرقوم هفتم در حقیقت موت و معاد و خاتمۀ عباد. مرقوم پنجم این کتاب تذکرۀ کوچک و مختصریست مشتمل بر سه قسم بشرح ذیل: قسم اول جمعی که غالب احوال و اوصاف ایشان علم و معرفتست یعنی حکما و علمای منیع الشان و اتباع و اشباه ایشان از اهل زهد و خلوت و درویشان. (ص ۵-۳۱) قسم دوم جمعی که غالب اوصاف ایشان حسن نظم و بلاغت کلام است. یعنی استادان صنعت سخن و شاعران یگانۀ یک فن که شکوفۀ طبعشان از شاخسار بلندی می‌دمد و پایۀ نظمشان بسپهر اعلی می‌رسد، (ص ۳۲-۶۴) قسم سوم جمعی که غالب اوصاف ایشان شوق و محبت و مهر و مودت است و داعیۀ عشقبازی ایشان را بر نظم اشعار گماشته و رایت سخن را غزلهای ایشان بلند داشته، (ص ۶۴-۹۲) در هر سه قسم شعرا بترتیب حروف اول اسما مذکورند. و در پایان قسم سوم مذکورست که: «درین مرقوم ذکر بسیاری از مشاهیر شعرای سلف چون بندار رازی و امیر همایون و ضیاءالدین فارسی دانسته ترک نمود. چه عدد احصای جمله مقصود و مقدور نبود، و از شعرای زمان جمعی که الحال انجمن از انفاس ایشان معطرست، و دامان
زمان از آثار ایشان پرگوهر در قسم دوم و سوم اصلا ایرادی نرفت، و از آثار ایشان نموداری اختیار نیفتاد، از آنکه این گوشه‌نشین از تفاصیل حالات ایشان بحقیقت آگاه نبود، و تحقیق و پیروی دشوار می‌نمود» (ص ۹۲) این کتاب با مقدمه و تصحیح و حواشی دکتر یحیی قریب بسال ۱۳۴۰ شمسی در ۱۳ + ۴۲۳ صفحه با قطع خشتی در تهران بطبع سربی رسیده و حواشی و تعلیقات ایشان سه برابر اصل است. قاسمی کازرونی تألیف دیگری دارد که بزبان عربی و موسومست به خطاب - الغائبین و در سلم السموات چندین جا ذکر آن آمده و یکجا هم بمناسبتی چندین سطر از آن نقل شده است. نسخۀ ناتمامی از دیوان وی بشمارۀ (۵۱۶) در کتابخانۀ آستان قدس هست که تحریر قرن یازدهم و شامل ششصد و پنجاه بیت از انواع شعرست، و جزو کتب وقفی ابن خاتون در سال ۱۰۶۷ هجریست. ترجمۀ مؤلف: امیر تقی الدّین محمد ذکری کاشی در اصل نهم از خاتمۀ تذکرۀ خلاصة الاشعار و زبدة الافکار ترجمه‌اش را چنین بقلم آورده است: قاسمی کازرونی «شیخ ابو القاسم از شیخ‌زادگان کازرون است، نبیره شیخ نصر البیان و پسر شیخ ابو حامدست که نزد جمیع طوایف از موافق و مخالف سخنانش مسموعست. سالهای دراز در اردوی خاقان جنت‌مکان ( ۱ ) بنشر فوائد علمی اشتغال داشت، و در میان علما و مفسرین علم اعلمیت می‌افراشت. اما مخدوم‌زادۀ مشار الیه فاضل دوران
و یگانۀ زمان خودست، و در فنون علوم خصوصا تفسیر و معانی بیان سرآمد فضلای دوران. مدتها در دار الموحدین شیراز نزد افاضل آنجا خصوصا ملا میرزا جان بطلب علم مشغولی نموده و اکثر متداولات فنون معقول بر آن قدوۀ علما گذرانیده، و الحق مهارتش در اکثر فنون معقول و منقول بجایی رسیده که هیچش درنمی‌باید. در شهور سنۀ اثنی و تسعین و تسعمائه (۹۹۲) بدار المؤمنین کاشان آمد، و چون این کمینه بصحبتش رسید، بغایت خوش‌فهم و درست‌سلیقه نمود، و قطع نظر از فضائل و کمالات علمی، خلق و تواضع و همواری ادبش نه در آن مرتبه است که در شرح و بیان آید، و در شعرشناسی نیز درجۀ کمال دارد، و گاهی بشعر گفتن مشغولی می‌نماید، و شعر غزل چنین می‌گوید: انتخاب غزلیاته چو اجزای وجودم هریکی درد دگر دارد طبیب درد من از من کدامین درد بردارد معاذ اللّه اگر در چشم خلق آید جمال او باین خوبی که در دلهای مشتاقان گذر دارد تو در خواب و خیال غمزه‌ات در کاوش دلها تو آرامیده و عشق تو در جانها اثر دارد چنان قاسم ز مژگان تو می‌نالد که پنداری که در دل خنجر الماس و پیکان در جگر دارد *** ز بس با طبع شوخش ناز و تمکین یار می‌باشد گر اندک التفاتی می‌کند بسیار می‌باشد
ز معجزه‌های عشقست اینکه شبها بر سر کویش نگاه بام و در را لذت دیدار می‌باشد *** هرجا بناز نخل قدت جلوه سر کند در سنگ خاره مهر و محبت اثر کند هرگز حیا نهشت که چشم حریص من حیرت بهانه سازد و سیرت نظر کند خاموش، کاین نمک که ترا در تکلمست ترسم که در جراحت دلها اثر کند این هم ز بخت ماست که در روزگار او گردون ستیزه با دل ما بیشتر کند ذوقی نیافت روز وصال تو قاسمی کش تلخی فراق تو از دل بدر کند *** هم ز خردی در زمین دل نهالش جا گرفت سروش آب از جوی دلها خورد تا بالا گرفت نیم‌جام عیش ما را این‌قدر نبود خمار چرخ گویا انتقام دیگران از ما گرفت *** تو گرم صحبت غیری و من رشک آن‌قدر دارم که از بزم وصالت با چنین شوقی حذر دارم اگر خاموش بنشینم نپنداری که خرسندم سراپا درد و داغم لیک دندان بر جگر دارم ***
خرابی دل عاشق ز چشم مست تو باشد شکست خاطر ناشاد ما ز دست تو باشد *** اجل کجاست که برهم زنیم سلسله را رها کنیم حریفان بدمعامله را درون خانۀ چشم تو مردمان هستند که در میان حرم می‌زنند قافله را *** بیابان جهان را آن رباط بی‌در و بامم که از بی‌رونقی منزل نگردد کاروانی را *** به هم‌زبانی یارم حجاب وا نگذاشت سر هزار سخن داشتم، حیا نگذاشت هلاک جاذبۀ عاشقی شوم که ترا باین فراق پسندی ز ما جدا نگذاشت *** دعای خسته‌دلانت بمهربانی داشت وگرنه حسن تقاضای سرگرانی داشت به جذب عشق و بتأثیر دوستی نازم که چون تو سنگ‌دلی را بمهربانی داشت زیاده میل می وصل می‌کنی قاسم برو که پاس محبت نمی‌توانی داشت ***
باین خوبی بس آسانست در دلها وطن کردن بشو گر می‌توانی یکدم از خاطر فراموشم *** می‌روم خود بخبرگیری بزمش امشب تاب دیر آمدن قاصد و پیغامم نیست فی الرباعیة بیمار غمت خط امانی دارد مقتول تو عمر جاودانی دارد خاکستر آنکه در تمنای تو سوخت خاصیت آب زندگانی دارد *** با یاد تو کیفیّت شادی غم را با وصل تو لذت طرب ماتم را آن‌کس که ز رخسار تو برداشت نقاب از چشم من انداخت همه عالم را «خلاصة الاشعار» انتخاب از دیوان قاسمی سودای تو در سینۀ منصور نگنجد غوغای سر کوی تو در طور نگنجد دلسوزتر از نالۀ ما نیست نوائی این نغمه در ابریشم طنبور نگنجد از عشق تو در سینۀ شوریدۀ من هست آن شور که در حوصلۀ طور نگنجد بر فضل و هنر ناز کند نظم تو قاسم جز نام تو در صفحۀ منشور نگنجد
تا برگ گلت مشک ز کافور برآورد آوازۀ حسنت ز جهان شور برآورد ای شمع تو افروخته در انجمن غیر هجران تو از دیدۀ ما نور برآورد ای شاخ گل تازه که هم‌صحبت خاری شوق تو ز مرغان چمن شور برآورد شب قاسمی از وصل تو می‌گفت حدیثی فریاد و فغان از من مهجور برآورد

گزارش اشکال یا پیشنهاد