ریاض السیاحة
ج ۲، ص ۶۴۴–۶۴۷
تاریخ تذکرههای فارسی
ج ۲، ص ۶۴۴–۶۴۷
ریاض السیاحة تألیف حاج زین العابدین شروانی متخلص به تمکین در ۱۲۳۷ ق.
کتابیست در جغرافیا و تاریخ مشتمل بر ذکر بلاد و سلسلههای سلاطین و شعرا و عرفا و فضلا و حکما و بیان سلاسل اهل عرفان که بنیاد آن بر یک خلد و چهار
روضه و یک بهار نهاده شده و قسمتی از آن تا پایان روضۀ اول بسال ۱۳۳۹ ه. ق.
در اصفهان بطبع سنگی مغلوط رسیده و همان قسمت اخیر در تهران بطبع سربی رسیده است.
مؤلف در دیباچه میگوید که: «در حین گردش عالم و سیاحت طوایف امم جمعی از اخوان باصفا و اخلاء باوفا التماس نمودند و درخواست کردند که از آنچه دیده و مشاهده گردیده شطری از احوال و اوضاع هر اقلیم و فصلی از مذهب و مشرب هر فرق از صحیح و سقیم بیتعصب و تقیّه در سلک تحریر و تسطیر منتظم گردد، و زمرۀ انبیاء عظام و اولیاء کرام و علمای دین و حکمای صاحب یقین و خواقین نامدار و خوانین گردونوقار و وزرای خردپرور و شعرای بلاغتگستر از هر دیار که بودهاند و در هر مقام که اقامت و سکونت نمودهاند در ذیل آن دیار و ضمن آن مقام بیزیاده و نقصان مذکور و مسطور شود، و دوستان را یادگاری و آیندگان را تذکاری بوده باشد». (ص ۷)
و وی این کتاب را به شاهزاده ابو الفتح محمد رضا میرزا بن فتحعلی شاه قاجار متخلص به افسر که در آن تاریخ والی گیلان بوده است اهداء کرده و در کتاب بستان السیاحة (ص ۴۱۳) شرح حال او و روابط خود را با وی بتفصیل مذکور داشته است.
بهطوریکه مذکور افتاد طبع این کتاب بسیار مغلوط از کار درآمده است. از باب مثال ذکر میشود که در صفحۀ ۱۹۳ سطر ما قبل آخر نوشته شده است که: «افضل الدّین ابو باکن المتخلص بآذری» ولی در متن ترجمۀ احوال حکیم ابو بکر ازرقی هروی مذکورست. و بسبب همین غلطکاریهای کاتب، این کتاب بسیار مفید از حیز انتفاع ساقط گردیده است.
ترجمۀ احوال مؤلف:
در کتاب دانشمندان آذربایجان مسطور است که: «حاجی زین العابدین
شروانی - ولادت باسعادت او در نیمۀ شعبان سنۀ ۱۱۹۴ در بلدۀ شماخی بوده، بعد از شش ماه والدش آخوند اسکندر با کوچ و عیال ترک دیار و در عتبۀ مقدسۀ کربلا مجاورت اختیار نموده است، و آن جناب تا سن هفده بعلوم رسمیه مشغول، بجذبات باطن از ظاهر ملول گردیده بخدمت معصومعلیشاه هندی رسیده، بعد از آن در بغداد ملازمت نور علیشاه اصفهانی را گزیده و از آنجا به طبرسران و خراسان و قهستان و زابلستان و کابل سیاحت و از علمای اعلام و مشایخ کرام استفادۀ صحبت کرده، مدتی بسیار در خدمت حسنعلی شاه بسر برده، بعد از وفات او در بلدۀ پیشاور سنۀ ۱۲۱۶، روی بولایت پنجاب و دهلی و بنگاله و گجرات و دکن آورده با جوکیان و برهمنان و غیر آنها مصاحب گشته، بجزایر هندوستان و سودان رفته، عاقبت بولایت سند، و از راه ملتان به کشمیر، و از طریق مظفرآباد و کابل به ترکستان و بدخشان رسیده، بصحبت نقشبندان و چشتیان دل داده و از راه خراسان و عراق به فارس قدم نهاده، و از طریق داراب و هرمز به مکۀ معظمه و مدینۀ طیبه مشرف گشته، و از آنجا به مصر و شام و یونان و قسطنطنیه رهسپار شده با بکتاشیان و رفاعیان و مولویان و خلوتیان و غیرهم طریق مؤالفت پیموده، و از راه دیار بکر و و آذربایجان به طهران شتافته، شرف مصاحبت حسنعلی شاه و کوثر علیشاه را دریافته، و مدتی در خدمت مجذوبعلیشاه همدانی بسر برده، و از آنجا به شیراز و کرمان و قومشه سفر کرده، کتاب ریاض السیاحة را در سنۀ ۱۲۳۷ تألیف فرمودهاند، که الحق کتاب مذکور مخزن فوائد موفور بوده، بفضل مؤلف خویش دلیل وافی میباشد، چنانکه خود او گفته:
هرکه خواهد سیاحت آسان گو ریاض السیاحة را برخوان
حدائق السیاحة و بستان السیاحة نیز از تألیفات اوست. مجموعۀ دوم را در در تاریخ ۱۲۴۸ تألیف نموده است. قسمتی از ریاض السیاحة و تمام بستان السیاحة
بطبع سنگی رسیده، یکی از بهترین کتب قرن سیزدهم هجری میباشند. و سیاح محترم در سنۀ ۱۲۵۳ مرحوم شده است.
مولانا شروانی گاهی شعر نیز میگفته و تمکین تخلص میکرده. دو بیت ذیل از آنهاست.
بس راه سپردیم و کمال همهکس را دیدیم و بجز عشق ندیدیم کمالی
گفتم که جهان و همه اوضاع جهان چیست پیر خردم گفت که خوابی و خیالی
شرح حال مفصل شروانی در گلستان ارم و نامۀ دانشوران نوشته شده است، بآنجاها رجوع شود» (ص ۱۶۹-۱۷۱)
مرحوم شروانی ملقب به مستعلیشاه بود. و پیرو طریقۀ نعمة اللهی است. خود شرح احوالش را در حدائق السیاحة و مقدمۀ ریاض السیاحة و در بستان السیاحة ذیل شماخی که مولد اوست بتفصیل نوشته است.
رضا قلی خان هدایت نیز در مجمع الفصحا و ریاض العارفین و اصول الفصول فی حصول الوصول که هر سه از تألیفات اوست ترجمهاش را مسطور داشته.
صاحب طرائق نیز در وصل ششم از مجلد سوم (ص ۱۲۴-۲۹) بتفصیل احوال آن جناب را بقلم آورده و مینویسد که: در آنچه تفحص شد مجلد دوم حدائق و ریاض بدست نیامد» و همین عبارت را اسد اللّه گلپایگانی در دیباچۀ ریاض السیاحة ذکر کرده است. در فهرست کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران (ج ۱۲ ص ۲۷۶۹) نسخهیی از حدائق السیاحة بشمارۀ ۳۷۸۱ (تا اوایل حدیقۀ سوم) معرفی شده و نسخههای دیگر هم نشان دادهاند.