تذکرۀ خوشنویسان
ج ۲، ص ۵۷۷–۵۸۰
تاریخ تذکرههای فارسی
ج ۲، ص ۵۷۷–۵۸۰
تذکرۀ خوشنویسان تألیف میرزا هدایة اللّه لسان الملک کاشی در اوایل قرن ۱۴
فهرست اسامی خوشنویسانست بانبذی از احوال ایشان باختصار هرچه تمامتر که بدستور دستور مشهور میرزا یوسف مستوفی الممالک برشتۀ تألیف کشیده شده است، و شامل ذکر در حدود ۲۵۰ خوشنویس است.
آغاز : «بسمله، الحمد للّه رب العالمین و الصلاة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین...»
در سبب تألیف گوید: «و بعد چنین مینگارد بندۀ درگاه یزدانی و چاکر پیشگاه سلطانی هدایة اللّه لسان الملک... که برحسب اشاره و نظر سرنامۀ کتاب کیاست، بارنامۀ ابواب امارت... رئیس الوزراء الفخام... آقای میرزا یوسف مستوفی الممالک محروسۀ ایران... تا اسامی خوشنویسان روزگار را بحیطۀ ضبط آورد، و سهولت مأخذ را فهرستمانند چیزی برنگارد. پس سعی مشکور کرد، و بذل جهد موفور نمود، و اسامی ایشان را بدست آورد، و بهمان بیان تاریخ حیات و اگرنه ذکر اوان موت قناعت جست، و از بسط و تفصیل صرفنظر کرد، زیراکه غرض از جمع این وجیزه ذکر اسامی خوشنویسان و بیان اجمالی از احوال ایشانست... الخ»
اگرچه مؤلف در ضبط تواریخ چندان دقتی نکرده است، ولی همین فهرست اسامی که تذکرهگونهایست مختصر در حد خود مفیدست.
نمونۀ تراجم خوشنویسانی که طبع نظم نیز داشتهاند:
«میرزا محمد بن علی بیگ در دفترخانۀ شاهطهماسب بود. دخترزادۀ خواجه میرک منشی است. در زمان شاه اسماعیل ثانی صفوی منشی الممالک شد، عاقبت الامر وزارت شاه سلطان محمد را دریافت، و وزارت شاهعباس ماضی را نیز نمود، و تعلیق را نیک نگاشت، و شعر نیز گفت، و هنگام مراجعت از خراسان مقتول شد، ۹۹۷».
دیگر:
«مولانا سیمی نیشابوری ملقب به ذو الکرامتین، دارای فنون بود، خطوط سبعه را نیکو نگاشت، و شعر نیکو گفت، و در فن حل معما بس ماهر گشت، و بسرعت کتابت شهرۀ آفاق شد، چنانکه خود گوید:
یک روز بمدح شاه پاکیزهسرشت سیمی دو هزار شعر گفت و بنوشت
ظهورش در زمان علاء الدوله بن بایسنقر بن میرزا شاهرخ بن امیر تیمور گورکان بود، و هرکس از وی سرمشق گرفت بمراتب عالیه نایل گشت، عاقبت بمرض جوع مبتلا شد، چنانکه گویند در یک مجلس در حالت نقاهت بیست من خرما با خستو خورد، ۸۵۲».
دیگر:
«مولانا عیشی از مردم هرات است، نستعلیق را نیک نگاشت، از هرات به مشهد مقدس سفر کرد، و از آنجا در کتابخانۀ سلطان ابراهیم میرزا بکتابت اشتغال یافت.
شعر نیز میگفت، در ارض اقدس درگذشت، ۹۷۹».
دیگر:
فتحعلی خان کاشانی ملکالشعرای خاقان جنت مکان فتحعلی شاه قاجار نور اللّه مضجعه، خط تعلیق را نیک نگاشت، و شکسته را شیرین تحریر نمود، و از صنعت نقاشی بهرۀ وافی داشت، و در تمام فنون شعر پارسی کمتر کس از روزگار قرین و انباز وی گشت، ۱۲۳۵».
دیگر:
«محمود خان ملکالشعرای سلطان السلاطین اعلیحضرت ناصر الدّین شاه قاجار خلد اللّه ملکه است، ابن محمد حسن خان ملکالشعراء بن فتحعلی خان ملکالشعراء است. نستعلیق را کمتر از اساتید سلف ننوشت، و شکسته را نیز استادی ماهر گشت، و شعر چون متقدمین گفت، و در علوم ادبیّه و عربیّه و معارف کفو و نظیری نداشت، و در صنعت نقاشی و دورنماسازی چون وی دیده نشد، و در قوۀ حافظه ضرب المثل شد، ۱۲۹۰».
دیگر:
«میرزا محمد علی سنگلاخ خراسانی قرائی، نستعلیق را بس محکم نوشت، و شعر گفت، و از علوم بیبهره نماند، و در علم لغت یدی طولی داشت، و در فنون انشاء و ترسل اگرچند بیانی بس معقّد داشت، خود را سرآمد روزگار خویش میپنداشت، و تصانیف عدیده نگاشت، و جانبی بزرگ و منیع داشت، ۱۲۸۷»
نسخه:
کتابخانۀ آقای دکتر اصغر مهدوی، شکسته نستعلیق، قرن سیزدهم، قطع رقعی، کاغذ سفید فرنگی، صفحات مجدول چهارخانه، هر خانه در ذکر یک خوشنویس، جلد پارچهیی، عطف تیماج ماشی، درین نسخه آخرین تاریخ ۱۲۹۹ ه. ق.
است، ولی نسخۀ دیگری ازین تذکره در کتابخانۀ ملی تهران هست که سنوات تا ۱۳۲۰ ه. ق. در آن آمده است.
مؤلف از دانشمندان دورۀ ناصری و ملقّب به ملک المورّخین بوده، چندین اثر از خود بجا نهاده که از آن جمله است: فهرست اسامی سلاطین ایران که بطبع رسیده؛ و و حرمة الشطرنج، تألیف صفر ۱۳۱۳، نسخۀ شمارۀ ۳۲۴ کتابخانۀ ملی؛ و قانون مظفری نسخۀ شمارۀ ۳۱۴ کتابخانۀ ملی و غیرها. و بااینکه وی طبع نظم هم داشته و در مجموعۀ قصاید شمارۀ ۳۸۴ کتابخانۀ ملی قصیدهیی ازو هست که در تهنیت عید سال
۱۳۰۵ ق. بمدح ناصر الدّین شاه سروده است، در تذکرههای عصری ذکرش نیامده.