مدخل تاریخ تذکره‌های فارسی

تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی (تا پایان قرن دهم هجری)

ج ۲، ص ۵۵۴–۵۵۶

تاریخ تذکره‌های فارسی

ج ۲، ص ۵۵۴–۵۵۶
تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی (تا پایان قرن دهم هجری) تألیف استاد فقید مرحوم سعید نفیسی در ۱۳۱۱-۱۳۴۴ ش. از دیباچۀ مؤلف است که: «در ۱۳۱۱ نخستین قسمت یادداشتهای من بعنوان «تاریخچۀ مختصری از ادبیات ایران» در سالنامۀ پارس منتشر شد، و پس از آن در سالهای ۱۳۱۲-۱۳۱۳ و ۱۳۱۷ و ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ دنبالۀ آن تا قسمتی از قرن دهم انتشار یافت. پس از آنکه سالنامۀ پارس تعطیل شد، در صدد برآمدم در آن یادداشتهای چاپ شده تجدید نظر کنم و بتکمیل آنها بپردازم و این کتاب بدین‌گونه فراهم شد، نام آن را «تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی» گذاشتم، تا معلوم شود درین کتاب آنچه از آثار این زبان در ایران و آسیای مرکزی و افغانستان و هندوستان و قفقاز و خاک عثمانی (ترکیه) فراهم شده است، تا جایی که آگاهی داشته‌ام گرد آورده‌ام، و چون ممکن نبود در یک مجلّد آن را بزمان حاضر برسانم، ناچار در پایان قرن دهم درنگ کردم... پیداست که مقصود ازین کتاب تنها شرح حال و آثار گویندگان و نویسندگانست و ناچار جای آن نبود که نمونه‌یی از اشعار هر سراینده‌یی را ضبط کنم، برای این مقصود کتاب بسیار مفصّلی که شامل اشعار ایشانست فراهم کرده‌ام که بیش از یازده مجلّد خواهد شد، و نمی‌دانم بانتشار آن تا هستم کامیاب خواهم شد، یا پس از من کسی بدین کار همت خواهد گماشت...» این کتاب در سال ۱۳۴۴ ش. با فهارس و بعضی تصاویر تاریخی در تهران بقطع
وزیری چاپ شده و شامل ۱۱۷۲ صفحه است در دو مجلّد. مؤلف دربارۀ مندرجات این کتاب در دیباچه نوشته است که: «چون دامنۀ این کار بسیار وسیع بود و مطالبی که درین زمینه هست پراگنده در گوشه و کنار مانده است، گاهی شده است که در یک جا مطلب ناقص مانده و در جای دیگر آن را تکمیل کرده‌ام، و در منابعی که نخست بآنها رجوع کرده‌ام مطالب نادرستی بوده است که سپس در جای دیگر اصلاح کرده‌ام». و در آغاز تکمله (ص ۷۱۲) آورده است: «در مدتی که این کتاب در زیر چاپ بود پیوسته بنکاتی برمی‌خوردم که در گرد آوردن مطالب این کتاب فروگذار شده بود، و اینک آنها را بعنوان تکمله برین کتاب می‌افزایم...» بدیهی است که تصحیحات و اضافات مزبور بتصریح مؤلف محدود بزمانی بوده است که تاریخ نظم و نثر را چاپ می‌کرده‌اند، و شامل اصلاح مجموع مطالبی که از منابع نادرست گرفته شده نیست، و همین تکمله‌ها هم بیشتر برای افزایش مطلبی است، نه برای تصحیح اشتباهات، و از باب مثال یک مورد را ذکر می‌کنم: زین العابدین علی بن عبد المؤمن شیرازی متخلص به عبدی و نویدی که از مستوفیان زبردست شاه‌طهماسب بوده و صاحب دو دیوان و سه خمسه ( ۱ ) و تاریخی بنام تکملة الاخبار است، و وفاتش در اردبیل بسال ۹۸۸ هجری واقع شده است، درین کتاب ذکرش در چند جا و چنین آمده است: ۷۵ - زین العابدین علی شیرازی نیشابوری متخلص به عبدی و نویدی (ص ۳۸۵) و (۸۰۷) تکمله. ۱۲۷ - زین العابدین علی بن عبد المؤمن عبدی، (ص ۴۰۳) ۱۰۴ - زین العابدین علی شیرازی، (ص ۴۴۴)
۱۹۹ - عبدی بیگ شیرازی، (ص ۴۷۱) و (۸۲۹) تکمله. ۷۱۶ - نویدی نیشابوری، (ص ۵۸۱) ۱۴۲۸ - خواجه عبدی بیگ نویدی اصفهانی، (ص ۶۸۹) این کتاب از کارهای سردستی و عجولانۀ استاد فقید بوده و بقدری ازین موارد تکراری با اختلاف لفظ و معنی در آن هست که خواننده را بکلّی حیران و سرگردان می‌سازد.

گزارش اشکال یا پیشنهاد