تاریخ جهانگیری
ج ۲، ص ۵۲۶–۵۳۰
تاریخ تذکرههای فارسی
ج ۲، ص ۵۲۶–۵۳۰
تاریخ جهانگیری تألیف مطربی الاصم السمرقندی در ۱۰۳۴-۱۰۳۶ ه. ق.
مشتملست بر مقدمه و دو سلسله و یک خاتمه بشرح ذیل:
سلسلۀ اول در ذکر سلاطین چغتای و شعرای بلاغت شعاری که در زمان ایشان خلعت ظهور و اشتهار پوشیدهاند و دیوان اشعار ایشان در ماوراءالنهر متداولست.
سلسلۀ دوم در ذکر سلاطین اوزبکیه و افاضلی که در ایام دولت ایشان خلعت ظهور و اشتهار پوشیدهاند، و این سلسله مشتمل بر دو طبقه است:
طبقۀ اول در ذکر سلاطینی که نسبت پیوستگی باین خاندان عالیشان دارند و افاضلی که در ایام دولت ایشان بودهاند.
طبقۀ دوم در ذکر سلاطینی که نسبت مبارک ایشان بپادشاه عظیم الشأن چنگیز خان میرسد و افاضلی که در ایام ایشان خلعت اشتهار پوشیدهاند.
خاتمه در ذکر ملازمت خلیفۀ الهی ظلّاللّهی و وقایع وارده در ایام ملازمت و لیالی علی سبیل التفات.
واضح و لایح باشد که خاتمه درین اوراق الحاقیست بسبب آنکه بعد از تحریر کتاب مکتوب گردید، اللّه اکبر».
آغاز:
«ای نام تو افتتاح هر دیوانی وز نام تو آرایش هر عنوانی
در کنه کمال تو کی اندیشه رسد در راه تو عقل کل بود حیرانی
بعد از تذکرۀ حمد الهی تعالی و تعظّم و پس از تبصرۀ نعت رسالتپناهی صلّی اللّه علیه و علی آله و اصحابه و سلّم، میگوید بندۀ کمتر از هر کم مطربیّ الاصمّ الخ».
مؤلف در ۹۶۶ ه. ق. در سمرقند ولادت یافته و در رجب ۱۰۳۴ که شصت و هشت سال از عمرش میگذشته در هندوستان تألیف این تذکره را آغاز کرده و در جمادیالآخرۀ ۱۰۳۶ بنگارش خاتمۀ آن پرداخته و پیش از ۱۰۳۷ که بسفر بلخ رفته ( ۱ ) ، کار خود را باتمام رسانیده است.
نسخه:
ایندیا افیس، ج ۲ ص ۱۰-۱۱ ش ۳۰۲۳ مورخ ۲۳ شهر النبیّ (- شعبان) سال ۱۰۷۵ هجری.
نیز ر ک: «استوری، ۸۱۴:۱»
نسخۀ دیگر در کتابخانۀ آکادمی علوم ازبکستان بشمارۀ ۲۳۵۳ محفوظست و فاضل معاصر آقای عبد الغنی میرزایف در مقالۀ خود تحت عنوان روابط ادبی ایران و ماوراءالنهر در سدههای ۱۶ و ۱۷ میلادی» قسمت ذیل را از ورق ۲۲۵-۲۳۶ آن نقل کردهاند:
«... یکی از مدارکی که راجع باین مطلب در اختیار داریم اخباریست که از مطربی تذکرهنویس اوایل قرن هفدهم ماوراءالنهر باقی مانده، او در تذکرة الشعرای
خود در موضوع مناسبات شمع و پروانه سه رباعی آورده و تاریخ سروده شدن آنها را چنین نقل کرده است:
«محتشم کاشی (متوفی ۱۵۸۸/۹۹۶) رباعی زیرین را سروده، آن را برای ولی دشت بیاضی (مقتول بسال ۱۶۰۴/۱۰۱۲) شاعر مشهور معاصر خود میفرستد و استدعای جواب میکند:
پروانه بشمع گفت کافروخته شو کم سوز مرا و با من آموخته شو
شمعش گفتا اگر موافق یاری من سوخته میشوم، تو هم سوخته شو
ولی دشت بیاضی در جواب محتشم کاشی رباعیی سروده، در نوبت خود آن را به شعرای ماوراءالنهر روانه میکند، و مینویسد که «هرکس مضمونی باین لطافت میبندد، من بوی خط بندگی میدهم» رباعی جوابیۀ ولی دشت بیاضی اینست:
پروانه که شمعش هوسافزا باشد جز سوختنش چرا تمنا باشد
غیرت نگذاردش که در بزم کسان او زنده و یار مجلسآرا باشد
معاصر ولی دشت بیاضی ملاّ خرگاهی حصاری که از شعرای معتبر ماوراءالنهر بود، در جواب ولی دشت بیاضی رباعی زیرین را سروده، آن را برای او میفرستد:
پروانه که آیین محبت آموخت جز بر رخ شمع خویشتن دیده ندوخت
زین بیم که در هجر نماند فردا بیچاره شب وصل از آن خود را سوخت) ( ۱ )
«مجموعۀ مقالات تحقیقی خاورشناسی، چاپ ۱۳۴۲ دانشگاه تهران، ص ۴۹»
ترجمۀ مؤلف:
صدر الدّین عینی در بخش اول از کتاب خود «نمونۀ ادبیّات تاجیک» شرح مختصری از مطربی نوشته و ابیاتی از «ردائف الاشعار» تألیف حاجی نعمة اللّه محترم بخارایی متوفی ۱۹۲۰ م. بشرح ذیل نقل کرده است:
«مطربی بخارایی شاگرد خواجه حسن نثاری از شعرای عصر یازدهم هجری است، صاحب تذکره است، اما تذکرهاش مطالعه نشد.
(از ردائف الاشعار)
چون در نظرم روی تو نبود بچمنها آتش فکنم در همه گلها و سمنها
در غنچۀ گلها نبود رشحۀ شبنم کز یاد لبت آب گشادست دهنها
بر چهرۀ گل صورت چین نیست که از باد در جام می ناب فتادست شکنها
در عشق تو ما در سر بازار ملامت یک حرف نگفتیم و شنیدیم سخنها
از تنتن بیهودۀ قوال چه حاصل چون مانده ازو مطربی شیفته تنها»
«ص ۱۵۱-۱۵۲»