آثار عجم
ج ۲، ص ۴۲۳–۴۳۰
تاریخ تذکرههای فارسی
ج ۲، ص ۴۲۳–۴۳۰
آثار عجم تألیف محمد نصیر میرزا آقای فرصت حسینی شیرازی در ۱۳۱۰ ه. ق. تا ۱۳۱۳
کتابیست در تاریخ و جغرافیا و تراجم که بسال ۱۳۱۴ ه. ق. در بمبئی در ۶۰۴ صفحه بخط میرزا محمد قدسی شیرازی شاعر و کاتب نستعلیقنویس بطبع سنگی رسیده، و مؤلف در پایان کتاب تألیف خود را چنین تعریف کرده است:
«اما بعد این دو جزء کتاب آثار عجم که در یک جلدست، و یکی از مؤلفات عبد حقیر و بندۀ فقیرست، تخمینا دوازده هزار و ششصد بیت متن، و چهار هزار و دویست بیت حواشی آنست، مشتمل بر تفصیل و تحقیق اماکن قدیمه و عمارات عتیقۀ سلاطین
ایران و غیره، و دیگر آثار ایشان که اکثر را خود از روی طلب بهزار رنج و تعب رفته و دیده و از آنها نقشه برداشتهام، و شرح آنها را نگاشتهام، مع مطالب دیگر از تحقیقات علمیه و عملیه و بیان السنۀ مختلفه و ذکر احوال بعضی از حکما و علما و عرفا و فصحا و ادبای متقدمین و متأخرین و معاصرین و غیر ذلک از مطالبی که در فهرست اول کتاب نگاشته گردیده... الخ».
همین چاپ از کتاب آثار عجم بسال ۱۳۵۴ ه. ق. در بمبئی بطبع عکسی رسید، و بهطوریکه در فهرست مشار آمده است، یک چاپ سنگی هم از آن در طهران بوسیلۀ کتابفروشی اسلامیه شده است.
ترجمۀ احوال و ذکر آثار فرصت شیرازی در آثار عجم در ذیل شعرای شیراز، و در مقدمۀ دیوانش که بسال ۱۳۳۳ ه. ق. در بمبئی بطبع سنگی رسیده مسطور است.
در بعضی از تذکرههای چاپی نیز مانند کتاب دانشمندان و سخنسرایان فارس و غیره شرح حالش درج شده است، ولی آنچه ذیلا بنظر میرسد منقول از نامۀ فرهنگیان و از همه کاملتر و دقیقترست:
ترجمۀ فرصت شیرازی بقلم عبرت نایینی
«فرصت شیرازی - هو السید السند میرزا محمد نصیر الحسینی بن میرزا جعفر متخلص به بهجت بن میرزا کاظم الملقب به شرفا بن الحکیم البصیر مرحوم میرزا نصیر علیهم رحمة اللّه الملک القدیر.
اما میرزا نصیر مولدش جهرم فارس بوده، سالیان دراز در صفاهان نشو و نما یافته، بدین روی باصفهانی معروف شده، در آن سامان علوم عربیه و ادبیه و حکمت الهی و طبیعی و ریاضی را تحصیل و تکمیل کرده، در طبابت در دور خود یکتا بود.
ترجمت حالش را بتفصیل تذکرهنویسان نبشتهاند، و وی را نصیر الدّین ثانی خواندهاند، در زمان کریم خان زند معزز و محترم میزیسته و وی را حکیمباشی و ندیم بوده، مسجد
وکیل شیراز بطراحی و معماری وی بنا شده، وی را تألیفات بسیارست، که از آن جمله است: جام گیتینما در حکمت بفارسی، و مرآة الحقیقة بالعربیه در حکمت الهی، و حل - التقویم بپارسی در نجوم، و اساس الصحه بالعربیه در طب، و شرح مشکلات قانون شیخ الرئیس، و رسالۀ موسیقی و نسبتی که میان آن و علم طب است بالعربیه، و مثنوی بهاریه که معروفست و چندین مرتبه بطبع رسیده. دیوانی از آن جناب بدست نیفتاد. پارهیی از اشعار وی را عبد الرزاق خان دنبلی که از معاصرین وی بوده در تذکرت خود ذکر کرده، و در سفینۀ محمودی و مجمع الفصحا نیز شرح حالش مسطورست.
بالجمله در سال هزار و صد و نود و یک هجری در شیراز وفات یافته، جسد شریفش را حسب الوصیّت به نجف اشرف نقل دادند، حاجی سلیمان صباحی در تاریخ فوت وی گفته: «آه از مرگ نصیر ثانی آه».
و اما میرزا کاظم شرفا مولدش دارالسلطنۀ اصفهان و از باریافتگان درگاه سلطان زمان، وقتی او را بسفارت حیدرآباد دکن مأمور ساخته بدان جانبش میفرستند، رفته مراجعت کرده باز بعمل استیفائی که داشت اشتغال میورزید، تا در آخر عمر از نمامی زمرۀ بوالفضول خاطر شریفش از توقف در ایران ملول، بخیال بازگشت به حیدرآباد میافتد، در آن اوان اعیان آنجا هم مکاتیبی میفرستند، و بدان ملکش طلب میکنند. وی بدین دو روی از اصفهان به هندوستان رفته رحل اقامت میافکند نواب و حکمران آنجا به پیشکاریش برمیگزیند، و بر همان منصب و شغل باقی بوده تا زمانش بآخر رسیده، در سال هزار و دویست و سی و پنج هجری وفات میکند، و در باغ موسوم به چندولال مدفون میگردد.
و اما میرزا جعفر بهجت در اصفهان متولد شده پس از استماع فوت پدر از اصفهان به شیراز آمده تا از راه بوشهر به حیدرآباد رود، و اموال پدر را مأخوذ دارد.
در حین توقف در شیراز بنا بر مصلحتی تاجری نه بل فاجری را وکیل و مأذون در توکیل غیر کرده به حیدرآباد میفرستد، وکیل مذکور رفته ترکۀ آن مرحوم را گرفته پیسپار بلاد هندوستان میشود، و از آنجا بدار حساب و میزان میرود. پس از رسیدن
این خبر و یأس از مالیۀ پدر در شیراز صبیۀ ماجدۀ رجبعلی خان مذهّب متخلص به تسلی را در عقد ازدواج درآورده شیراز را مسکن خود قرار داده و همچنین ببود تا در سن هفتاد و پنجسالگی در سال یکهزار و دویست و نود و شش هجری برحمت ایزدی پیوسته در همانجا مدفون گشت.
و اما میرزا محمد نصیر متخلص به فرصت ملقب به فرصة الدوله در سال هزار و دویست و هفتاد و یک هجری در شیراز متولد شده از آغاز بلوغ تا دیری نفس ناطقه را بمعارج تعلیم و تعلم عروج داده، در علوم عربیه و ادبیه و حکمت و هیئت و حساب و اسطرلاب و جغرافی مقامی منیع را حائز شده، اکثر تحصیلات وی در خدمت شیخ بزرگوار المولی الفرید الشیخ مفید المتخلص به داور قدس سرّه بود، علاوه بر این در صنعت نقاشی و عکاسی درخور تحسین و سزاوار هزار آفرین بوده، صاحب تصنیفات رشیقه و تألیفات انیقه است، از آن جمله: دریای کبیر مشتمل بر علوم کثیره بالعربیه و الفارسیة، و اشکال المیزان در علم منطق که در بمبئی بطبع رسیده، و بحور - الالحان در عروض و موسیقی که آن نیز بطبع رسیده، و منشآت نثر، و رسالۀ شطرنجیه، و مثنوی مسما به هجرنامه، و مقالات سیاسی و علمی از زبان شیخ مجعول در دو جلد، که هر دو بطبع رسیده، و آثار العجم که آن نیز در بمبئی بطبع رسیده و مطبوع طباع اولو الالبابست، و رسالهیی در گرامر نحو و صرف خط آریا مسمّا به خط میخی قدیم، و در تلوش رسالهیی در جغرافی هند خاصه در بمبئی که در آنجا بطبع رسیده، و رساله در هیئت جدید مختصر و موجز، و دیوان اشعار وی که مشتمل بر قصائد و غزلیات و غیره است، که متجاوز از پنج هزار بیت است، و وی در مدت عمر بسیار مسافرت کرده، پس از مسافرت عتبات سفری بخارجه رفته که شرح آن را در سیاحتنامۀ خود مرقوم داشته پس از مراجعت بوطن مألوف، شاهزادۀ شجاع السلطنه فرزند مرحوم مظفر الدّین شاه وی را از شیراز با خود به طهران آورده، بمعلمی و ندیمی خویشش برگزید، و بلقب فرصة الدوله ملقب گردید، و در مشروطیت خدمتها کرده و رنجها برده و ستمها کشیده،
سپس از آنجا بریاست معارف فارس منتخب شده، و پس از چندی بریاست عدلیۀ آن سامان برقرار گردیده، و پس از سالی باز رئیس معارف و فوائد عامه گردید، و در آن جای همیبود تا روزگارش سپری شده، پس از طی شصت و هشت مرحله از مراحل زندگانی در روز دهم ماه صفر هزار و سیصد و سی و نه هجری از سرای خاک بعالم قدس شتافت. جنازهاش را اهالی ادبپرور شیراز با احترامات شایان در بقعۀ حافظیه نقل نموده، در جوار خواجۀ بزرگ عالم سخن علیهالرحمه بخاک سپردند، حشره اللّه مع اجداده.
این چند غزل ویراست:
تو بدلبری و شوخی ببری دل پری را پری از تو دلبر آموخت طریق دلبری را
***
(هفت بیت)
رازی آموختهای این همه طنازی را که دل از کف ببری فرصت شیرازی را
***
(۹ بیت)
بهر صیدم چند تازی خسته شد پای سمندت صبر کن تا من بپای خویشتن آیم ببندت
***
(۹ بیت)
با آنکه کس ز آتش عشقت چو ما نسوخت بر ما دلت نسوخت ندانم چرا نسوخت
***
(۷ بیت)
ما هم چو ز پرده رخ نشان داد هر اهل نظر که دید جان داد
***
(۹ بیت)
بر جهان دل منه از مهر و مشو زان دلشاد کاین عروسیست که کشته است هزاران داماد
***
(۹ بیت)
بر درش حلقه زدم از سر درد گفت بیهوده مکوب آهن سرد
***
(۹ بیت)
تا برافشانده برخ زلف پریش زده برهم دل صد سلسله بیش
***
(۹ بیت)
ای که از بیم رقیبان بدرت بار ندارم رحمی آخر که بجز حسرت دیدار ندارم
***
(۹ بیت)
با دل خویش ز جور تو حکایت کردم آه کز خویش به بیگانه شکایت کردم
***
(۹ بیت)
ما رند و خراباتی و دیوانه و مستیم پوشیده چه داریم همینیم که هستیم
زان باده که از روز ازل قسمت ما شد پیداست که تا شام ابد سرخوش و مستیم
آواز الست آمد و گفتیم بلی را زان گفته بلاکش همه از عهد الستیم
دوشینه شکستیم بیک توبه دو صد جام امروز بیک جام دو صد توبه شکستیم
یکباره ز هر سلسله پیوند بریدیم دل تا که بزنجیر سر زلف تو بستیم
بگذشته ز سر پا بره عشق نهادیم برخاسته از جان بغم یار نشستیم
در دست سررشتۀ تجرید گرفتیم خود سلسلۀ عالم تقلید گسستیم
در نقطۀ وحدت سر تسلیم نهادیم وز دایرۀ کثرت موهوم برستیم
بر ما بحقارت منگر زان که چو فرصت در رتبه بلندیم ولی از همه پستیم
(نسبة این یک غزل بد نبود که آنهم مرحوم عبرت مؤلف کتاب در هامش نوشته است که: «این غزل از مرحوم بیضای جونقانی است، از فرصت نیست، عبرت».
گفتم از پا گر درافتم دوست باشد دستگیرم دوست کو کز پا فتادم گو خدا را دست گیرم
***
(۹ بیت)
وصف در انجمنی زان قد و قامت کردم راست گویم که از آن وصف قیامت کردم»
(۷ بیت)
***
«منقول از نامۀ فرهنگیان نسخۀ شمارۀ ۱۱۹۷ کتابخانۀ مجلس بخط مصنف آن عبرت نایینی».