مدخل تاریخ تذکره‌های فارسی

عرفات العاشقین و عرصات العارفین

ج ۲، ص ۳–۲۴

تاریخ تذکره‌های فارسی

ج ۲، ص ۳–۲۴
عرفات العاشقین و عرصات العارفین تألیف تقی الدّین محمد اوحدی حسینی دقاقی بلیانی اصفهانی در ۱۰۲۲-۱۰۲۴ ه‍ ق تذکرۀ عمومیست مشتمل بر تراجم احوال و منتخبات اشعار سه‌هزار و سیصد و اند شاعر قدیم و جدید از آغاز شعر فارسی تا زمان تألیف بترتیب حروف در بیست و هشت عرصه که هر عرصه مخصوص یک حرف و مشتمل بر سه غرفه است: غرفۀ اول متقدمین، غرفۀ دوم متوسطین، غرفۀ سوم متأخرین، با یک مقدمۀ بسیار مفصل بعبارتی مغلق و معضل متضمن خطبه و تاریخچۀ عصری و شرح احوال مؤلف و سبب تألیف. تراجم عرفات تیمنا بنام ابو الشعراء رودکی سمرقندی افتتاح شده و ترتیب الفبایی
آن از شیخ ابو الحسن خرقانی است تا میرزا یوسف خان رضوی مشهدی. آغاز : «بسمله، ربنا انک جامع الناس لیوم لا ریب فیه ان اللّه لا یخلف المیعاد و من دخله کان آمنا. رباعی ای آنکه ترا در حرم دل بارست گر با حجر الاسود عشقت کارست احرام طواف معرفت بسته درآی کاینجا عرفات کعبۀ دیدارست تیمنا و تبرکا افتتاح کلام درین مقام بنام احدیت قدیم و صمدی واجب - التعظیم جل شأنه و عظم مکانه». انجام : «مخفی نماند که این عرفات در آگره بسنۀ ۱۰۲۲ ابتدا شده و بسنۀ ۱۰۲۴ هم آنجا باتمام رسیده، چنانکه در تاریخش بتعمیه اشاره شده: عرفات تقی که چون کعبه از شرف قبلۀ کرام شده زمزم است از صفا و در معنی حجر الاسود کلام شده جلوۀ کبریای بی‌چونست زان بعرش دلش مقام شده چون نوی در دو سال کرده ظهور تا ابد رهبر انام شده هرکه تاریخ جویدش، گویم «به دو سال این نوی تمام شده» ۱۰۲۵ تاریخ مزبور یک عدد زیادست، ولی در پایان دیباچه قطعۀ ذیل را با تاریخ صحیح آورده است: عرفات مرا که عرش لقاست کعبۀ حال دان و قبلۀ قال بی‌شریکی ز کلک فطرت خویش داده‌ام انتظام آن بدو سال حامل وحی کرد تاریخش «عرفات لقا و کعبۀ حال» ۱۰۲۴
سبب تألیف: مؤلف عرفات در مهاجرت به هندوستان بامیر ابو القاسم فندرسکی و میرترابی مشهدی و آقا تقی پسر آقا ملک معرّف اصفهانی و مؤمن آقا حاجی اصفهانی و حیدر همدانی هم‌سفر بوده ( ۱ ) در این سفر بخواهش حیدر همدانی مجموعه‌یی از اشعار متقدمین و متاخرین فراهم آورده و نام آن را فردوس خیال اوحدی نهاده که هم نام است و هم تاریخ اتمام تألیف (- ۱۰۲۰ ه‍) و در سال ۱۰۲۲ که در آکره اقامت داشته، یکی از ارکان دولت جهانگیری چنانکه خود می‌نویسد: «استدعا فرمود که بکتاب فردوس خیال که مبنی بر اشعار متقدمین و متأخرین تألیف نموده‌یی تذکره‌گونه نثری نیز انضمام فرمای در غایت اختصار، تا حقیقت حال هرکس بر وجه اتم ازو ظاهر و باهر شود... پس حقیقت حال اکابر و اصاغر را از اساطین سلاطین و وزراء و شعرا و اولیا و عرفا و فضلا و علما و بلها و ظرفا و قدما و جددا هرکس که ارتکاب سخنی موزون کرده بود از اشعار او گر همه یک بیت بدست آمد عرض کردم، و حالت او را که ظاهر و باهر شده بود، بزبان محمدت بیان حقیقت نشان بلازیاده و نقصان جاری ساختم، و از خلط و خبط و خلل و سهو و خطا و غلط به حفیظ علیم پناه بردم. پس از هرکسی هرچه برین ذره بی‌مقدار مشخص بود، بی‌توقف و تأمل بنهایت اجمال مرقوم گردانیده بمعرض بیان معروض داشتم، و ما بقیِ را بمطالعۀ تواریخ معتبر و حکایات صحیحه و اخبار و رسائل فصیحۀ ملیحه از تذکرات و غیره رجوع نموده، حقیقت آنها را به انها رسانیدم. و آنچه نامشخص و مبهم بود یا اشارتی بر آن نموده یا بر وجهی وجیه از بیانش بحال و از ممدوحش بزمان تمسک نمودم، و حسب الامکان و المقدور بصدد ظهور و عرصۀ عبارتش درآوردم و مجموع را به عرفات غرفات عاشقین و عرصات عرضات عارفین موسوم گردانیده معروف ساختم، و بعون اللّه و حسن توفیقه به‌خودی‌خود بلا مشارکت
احدی این جواهر زواهر نفیسۀ شریفه را از بحور نسخ برآورده مجموع را درین درج درر درج نموده بتقریر و تحریر رسانیدم، و از وجود آن جز ابقای اسامی اعزّه و اثر وجود خویش اصلا از دین و دنیا مطلبی نداشتم، لهذا تا غایت بنام هیچ‌کس آن را مخصوص نساخته‌ام» «برگ ۱۱». (نقوی در صفحۀ ۳۳ می‌نویسد که: عرفات العاشقین را تقی کاشی «بجای تقی اوحدی» بنام جهانگیر پادشاه آراسته است)؟! و در جای دیگر می‌گوید: «درین مجمع غریب و محضر عجیب که به عرفات عاشقین و عرصات عارفین مسماست...» «برگ ۱۲». روش نگارش اگرچه مؤلف عرفات در بکار بردن مترادفات و الفاظ متشابه با نام و تخلص و حرفت شاعر زیاده‌روی کرده است، ولی گاهی که نام شاعری دستخوش تحریف و غلطکاری کاتب شده باشد، همان الفاظ در درست خواندن نام صاحب ترجمه مفید واقع می‌شود، مثلا «نخاس» را اگر کاتب نقطه نگذاشته باشد بقرینۀ الفاظی که در دنبال نام وی آمده است می‌توان درست خواند: «... صاحب کمال بی‌قیاس، خواجه ابو المعالی نخّاس... برق فطرت او گوهر معانی را الماس، دلال فطنت او بردۀ معالی را نخّاس...» و کلمات: دلال، برده، معالی، نخاس، که بمناسبت نام خواجه ابو المعالی نخاس برشتۀ تحریر درآمده برای خواننده راهنمای خوبیست، و همین ابو المعالی نخاس را که بعضی از اساتید عصر ما با ابو المعالی دهخدای رازی اشتباه کرده‌اند ( ۱ ) . غالب تذکره‌نگاران و فهرست‌نویسان ابو المعالی «نحّاس» به حای حطّی ضبط کرده‌اند.
ارزش و اعتبار عرفات بدون شک تذکرۀ عرفات یکی از عظیم‌ترین و جامع‌ترین تذکره‌های فارسیست، و کمتر تذکره‌نویسی به آن مقدار از منابع مهم دست داشته که مؤلف عرفات، و وی که با کمال امانت منابع و مآخذ خود را در ضمن تراجم مذکور داشته است، علاوه بر تذکره‌ها و تواریخ مشهور از قبیل: لباب الالباب، تذکرۀ دولتشاه، چهار مقاله، تاریخ بیهقی، ترجمۀ مجالس النفائس، تحفه سامی، نفحات الانس، روضة الصفا، حبیب السیر، حدائق - السحر، تاریخ عتبی، تاریخ وصاف، شیرازنامه، طبقات ناصری، هفت اقلیم، و مانند این‌ها، از کتب ذیل هم استفاده کرده است: تاریخ آل سامان (ر ک: ابو سهل محمد بن سلیمان صعلوکی برگ ۲۳)، مقالة الابرار (ر ک: ذیل آل بنجیر و مشایخ و اتباع ایشان)، مرصاد العباد (ر ک: شیخ ابو بکر بجلی رازی برگ ۳۱)، تاریخ همایونی تألیف قاضی خان سمرقندی (ر ک: اتسز خوارزمشاه برگ ۳۶ و غیره)، رموز الحقائق تألیف شیخ ظهیر الدّین عیسی جامی (ر ک: شیخ احمد النامقی الجامی برگ ۴۳)، تاریخ علائی تألیف ابن هلال علی بن حسین بن علی المشهور به علائی قزوینی که بنام شاه شجاع آل مظفر نوشته ر ک: ذیل نام همین مؤلف برگ ۷۴)، مجالس عبد القادر مراغی که ذکرش در جای دیگر در شمار تألیفات خواجه عبد القادر نیامده است (ر ک: ابن عصام سمرقندی برگ ۷۵ و آفتی سمرقندی برگ ۹۱ و موارد دیگر)، تذکرة النساء در ذیل شاعرات، و مقصود از آن جواهر العجائب تألیف سلطان محمد فخری هروی است که بهر دو نام ذکر کرده است، تاریخ صفویه (ر ک: امیر سلطان ابراهیم هروی برگ ۹۴)، تذکرۀ میر ابو البقای تفرشی (ر ک: میراصلی برگ ۱۱۸)، نفایح (ر ک: خواجه بهاء الدّین محمد نقشبندی بخاری برگ ۱۴۰)، تاریخ شاهرخی (ر ک: نصرة الدّین شاه کبود - جامه برگ ۳۲۹ و ملک شمس الدّین کرت برگ ۳۴۶ و موارد دیگر)، تاریخ الفی (ر ک: شمس الدّین محمد صاحب دیوان برگ ۳۴۴). تقی الدّین اوحدی در نگارش احوال شعرا (از بعضی مسامحات او که بگذریم)
و ثبت تواریخ دقت بسیار داشته، و پس از اتمام عرفات تا سال ۱۰۴۲ وفیات معاصران را در کتاب خود ثبت می‌کرده، و از هر شاعری که بعدا دیوانی بدستش می‌افتاده در ذیل ترجمۀ او ثانیا مذکور می‌داشته و بر منتخبات اشعار وی می‌افزوده؛ مثلا در پایان ساقی‌نامۀ حکیم پرتوی نخست نوشته بوده که: «از اشعار وی جز این ساقی‌نامه کم بنظر رسیده»، و ثانیا افزوده است که: «و درین عهد قصیده‌یی چند مع غزلی بسیار ازو بنظر آمد و منجّز شد که دیوانی داشته» (برگ ۱۴۶). در احوال خواجه جان خوافی می‌نویسد: «... و ملا خواجه جان مذکور را نیز که واقعه‌نویس و دیوان بود، بواقعات بدیع در دیوانی متهم کردند، و از احمدآباد در اواخر سنۀ ۱۰۳۰ تغییر نمودند. اما وی در سنۀ ۱۰۳۷ حین دولت شاهجهان به خواجۀ جهان ملقب شده بدیوانی و واقعه‌نویسی احمدآباد مستقلا بار دگر مشغول شد، تا غایت که هزار و چهلست (۱۰۴۰) باستقلال عاملست...» (ر ک: برگ ۲۲۹). تاریخ فوت خان اعظم عزیز کوکه را در ۱۰۳۶ ه‍. ثبت کرده است (ر ک: برگ ۲۲۳)، و تاریخ فوت زکی همدانی را در ۱۰۳۴ (برگ ۲۷۸)، سعد اللّه سعید تونی را بسال ۱۰۳۱ در گجرات دیده (برگ ۳۲۳)، در ذیل ترجمۀ شیدای قندهاری آورده است که: «در اجمیرش حالت التحریر سنۀ ۱۰۳۰ دیدم (برگ ۳۸۹)، و در همین سال (۱۰۳۰) مونسی ششتری را در بندر سورت ملاقات کرده است (برگ ۷۳۰). در باب دواوین حکیم رکنا مسیح کاشی می‌نویسد: «و دیگری که دیوان ثالث است تا غایت که نوروز هزار و بیست و شش است همه قریب سه‌هزار بیتی شده باشد، و قایل یک سالست که به اجمیر آمده بشرف خدمت استیناس پذیرفته... الخ» (برگ ۷۱۳). در پایان ترجمۀ اسد قصه‌خوان افزوده است که: «و در سنۀ ۱۰۲۷ که آن شهریار (- جهانگیر) از گجرات به آگره برگردید، وی در راه بگذشت» (برگ ۲۱۲). در ذیل احوال کامل جهرمی آورده که: «در حالت ابتدای این تحریر در آگره
بود. و در سنۀ هزار و بیست و هشت خبر فوت وی مسموع شد» (برگ ۶۲۶). در دنبال شرح حال رونقی همدانی افزوده است که: «و از آنجا (- اجمیر) به دکن رفت، و از خواجه بیگ میرزا منتفع شده به عراق برگشت، و باز به هند آمد، مدتی بود و در هزار و سی و هشت درگذشت» (برگ ۲۷۲). در ذیل ترجمۀ انور لاهوری می‌نویسد: «و او را در سنۀ ۱۰۲۹ در مندو دیدیم» (برگ ۱۲۹). در پایان ترجمۀ درویش جاوید نوشته: «ثانی الحال وی را در اردوی جهانگیری به منداو (- مندو) دریافتیم، و در سنۀ هزار و بیست و هشت نیز در گجرات دیدیم که مثنوی مولوی را تتبع می‌نمود بسیار بروش گفته بود» (برگ ۱۹۴). در ۱۴ رجب سال ۱۰۳۶ تذکرۀ کعبۀ عرفان را که خلاصه‌ایست از عرفات مقابله و تصحیح کرده است. (ر ک: کعبۀ عرفان در همین کتاب) بنابراین تذکره‌نویسانی که تاریخ وفات مؤلف عرفات را یکی از سالهای ۱۰۳۰ - ۱۰۳۱-۱۰۳۶ نوشته‌اند بخطا رفته‌اند، و من که بارها عرفات را از آغاز تا انجام دیده و بدقت در آن گردیده‌ام. بضرس قاطع می‌گویم که تقی الدّین اوحدی تا سال ۱۰۴۲ هجری در قید حیات بوده، و با قرائنی که بدست دادیم باحتمال قوی ازین تاریخ ببعد شمع حیاتش خاموش گشته است. قسمت عصری تذکرۀ عرفات بسیار مهم و باارزش است و بخصوص در مورد شعرای ایرانی مقیم هند بر تذکرۀ خلاصة الاشعار ترجیح دارد. چه تقی کاشی احوال این قبیل شعرا را از مسافرانی که از هند به ایران می‌آمده‌اند شنیده بوده، و حال آنکه تقی اوحدی خود در هند بوده و غالب ایشان را از نزدیک می‌شناخته و با آنان مصاحبت داشته است. بعد از تقی اوحدی کلیۀ کسانی که تذکرۀ عمومی نوشته‌اند عیال وی‌اند، که بکتاب عظیم او دستبرد زده‌اند، و بیشترشان نه تنها نام عرفات را در شمار مآخذ خود مذکور نداشته‌اند، بلکه مؤلف آن را هم در عداد شعرای تذکرۀ خویش نیاورده‌اند.
علیقلی خان واله داغستانی مؤلف تذکرۀ ریاض الشعراء تراجم شعرای پیش از روزگار خود تا تاریخ تألیف عرفات را بطور کلی و بدون استثنا از عرفات برداشته و بااین‌حال ازو ببدی یاد کرده است. ر ک: ذیل ریاض الشعراء در همین کتاب. رضا قلی خان هدایت نیز که آخرین کسی است که تذکرۀ عمومی نوشته، در تألیف مجمع الفصحا و ریاض العارفین ازین کتاب بهره‌برداری کامل کرده، و در هرجا که می‌نویسد: «عوفی در لب الالباب گوید»، عبارت عرفاتست که بانتحال آورده و بعدا گروهی از محققان را در جستجوی نسخۀ لباب الالباب بزحمت افکنده است (ر ک: مقدمۀ علامۀ فقید مرحوم میرزا محمد خان قزوینی بر لباب الالباب ج ۱ صفحۀ د، و ذیل مجمع الفصحا در کتاب حاضر). نسخۀ عرفاتی که فعلا متعلق است بکتابخانه ملی ملک از کتابخانۀ هدایت بیرون آمده و سابقا از آن وی بوده است. مؤلف عرفات در تألیف این تذکرۀ عظیم ناچار مرتکب اشتباهات و مسامحاتی هم شده است، از جمله آنکه گاهی بعضی اشعار را بنام چند نفر با تردید ثبت کرده است؛ و گاهی یک شاعر را دو شاعر پنداشته، و در بعضی موارد ترجمۀ شاعری را در دو جا آورده (یکجا بنام و یکجا به تخلّص)، مثل میر سید علی جدایی ترمذی یکجا در حرف جیم (برگ ۱۹۵) و یکجا در حرف عین (برگ ۵۱۰)، و ترجمۀ ابو الفرج رونی و ابو الفرج سجزی را در هم آمیخته (برگ ۱۶)، و در ذیل ابو المؤید بلخی دو قطعه شعر ابو المؤید رونقی بخاری را هم ثبت کرده است (برگ ۲۵)، و در ذیل رونقی بخاری همان دو قطعه را آورده. در احوال درویش تسلیم بکتاشی یک رباعی ثبت کرده و نوشته است که روزی در صفاهان خوش‌طبعانه گفت که ازین‌همه اشعار شما یک رباعی بما می‌رسد، این را بما ببخش. در اول مصراع آخر چنین بود که: «سر تا بقدم رضا و تسلیم شدم» و چون بوی تسلیم کردیم این تصرف شد که: «سر تا بقدم چو نام تسلیم شدم»، و الحق بهتر شد بعد از تسلیم.
رباعی اینست: در حلقۀ امر دوست چون میم شدم ز امّید گذشته فارغ از بیم شدم دیدم که رضای دوست در تسلیمست سر تا بقدم چو نام تسلیم شدم و بدین‌طریق یک شاعر به شعرای عرفات افزوده است. گاه نام و اثر یک شاعر را بتکرار و دنبال هم آورده و احتمال داده است که هر دو یکی باشند، ر ک: برگ ۱۹۷ جعفر رازی، و ایضا جعفر رازی و محمد جعفر و محمد جعفر اندجانی. گاهی نام شاعری را غلط خوانده و همان‌طور ثبت کرده است، ر ک: حرف ظاء (برگ ۴۳۴) ظریفی ساوجی (- محمود بیک) بجای طریقی ساوجی، مرحوم استاد سعید نفیسی (در تاریخ نظم و نثر در ایران، ص ۳۷۹) و سالنامۀ پارس (سال ۱۳۲۸ ص ۳۳-۳۴) تحت عنوان: «تاریخچۀ مختصر ادبیات ایران» نوشته است که تقی الدّین اوحدی «در اواخر عمر خود در آغاز قرن یازدهم به هندوستان رفته و ظاهرا در همان‌جا مانده و درگذشته است، و در سال ۱۰۲۳ در آن سرزمین تذکره‌یی که ظاهرا تلخیص و تقلیدی از همان خلاصة الاشعار سابق‌الذکرست بنام عرفات - العاشقین تألیف کرده که آن نیز کتاب جامع و بسیار سودمندیست. چنانکه گذشت وی در اول رجب ۱۰۱۵ عازم سفر هند شده است نه در آغاز قرن یازدهم، و در آن تاریخ دوران اواخر عمر را بسر نمی‌برده بلکه ۴۲ سال داشته و تا سال ۱۰۴۲ یعنی ۲۷ سال پس از ورود به هند و هجده سال بعد از اتمام عرفات در قید حیات بوده و وفیات معاصرین را در کتاب خود ثبت کرده است. و اینکه نوشته‌اند عرفات تلخیص و تقلیدی از خلاصة‌الاشعارست، اصلی ندارد، چه تعداد شعرای عرفات بیش از شش برابر شعرای خلاصة‌الاشعارست، و کدام خلاصه‌ایست که کما زائد بر اصل خود باشد. بعلاوه مؤلف عرفات مآخذ خود را مذکور می‌داشته چنانکه سند آن گذشت.
نسخه: آصفیه، ج ۳ ص ۱۶۴ ش ۲۰۹. کتابخانۀ ملی ملک، ش ۵۳۲۴ تحریر قرن یازدهم، نستعلیق هند، کتابت در متن و هامش، ۶۰۸ ورق ۲۲/۲ X ۲۴/۸ (درین نسخه تراجم حرف لام نوشته نشده است). بانکی‌پور، ج ۸ ص ۶۸۵ مورخ ۱۴ جمادی الاولی ۱۰۵۰ که برای میر صابر نوشته شده است، ۷۱۸ ورق (ازین نسخه نیز غرفه‌های دوم و سوم از حرف حا را که شامل ۱۳۲ ترجمه از متوسطین و متاخرین است کاتب از قلم انداخته است. لیندزیانا، ص ۲۲۳ ش ۳۱۳ (۳۶۵۴ I.O ) مورخ ۱۱۷۴ ه‍. استوری (- ۸۰۹/۱-۸۱۱) نوشته است که این نسخه فقط شامل اشعارست و تراجم را ندارد، (نسخۀ مزبور انتخاب عرفاتست و نسخۀ دیگری از آن در کتابخانۀ ملک بشمارۀ ۳۸۸۷ مورخ ۱۱۷۱ ه‍، با نام اشتباهی «کعبۀ عرفان» موجود است، و مرحوم علامه محمد قزوینی در پشت آن نوشته است: «یک نسخه از کتاب عرفات عاشقین در کتابخانۀ هند شرقی موجود است که خیلی ضخیم است و تا حرف (ق) دارد یعنی ناقص است، فهرست کتابخانۀ اود» ( ۱ ) . ترجمۀ مؤلف: تقی الدّین محمد بن معین الدّین محمد بن سعد الدّین محمد اوحدی حسینی دقاقی
بلیانی اصفهانی از طرف پدر نسبت او بهفت واسطه به شیخ المشایخ اوحد الدّین عبد اللّه بن ضیاء الدّین مسعود فارسی بلیانی می‌رسد، و بچند صلب و بطن به شیخ ابو علی دقاق، و از وی نیز بچند واسطه بامام همام موسی الکاظم علیه السلام، و از جانب مادر به حافظ سعد الدّین عنایة اللّه خوانساری، و از وی بچند بطن به زین الاولیاء خواجه حسن ماضی نسبت می‌رساند که پریه نزدیک به گلپایگان مضجع اوست. موطن و مدفن آبای او بلیان از قرای کازرون است. پدرش از شیراز به عراق رفت، و تقی الدّین در عصر چهارشنبۀ سوم محرم الحرام سال ۹۷۳ در اصفهان قدم بعرصۀ وجود نهاد. پیش از ولادت او پدرش به هندوستان رفت، و همان‌جا وفات یافت. و در دوازده‌سالگی مادرش نیز درگذشت. وی دروس مقدماتی و منطق و ریاضی و حکمت الهی را در مکتبی که شاه‌طهماسب صفوی برای ایتام صحیح النسب تأسیس کرده و از هر شهری چهل یتیم فراهم آورده بود، نزد شیخ الاسلام شیخ علی منشار گذراند، و مدت دوازده سال در اصفهان که موطن اصلی او بود گذراند. پس از فوت مادر به شیراز رفت، و از محضر مولانا میر قاری کسب کمال نمود، و وی چون پسری نداشت او را بفرزندی گرفت و بدامادی گزید، و بوی ریاضیات عالیه و علوم غریبه آموخت. در آغاز کار شاعری بدکان طراحی میر محمود طرحی شیرازی که محل اجتماع شعرای مقرر آن زمان بود از قبیل: غیرتی شیرازی، عرفی شیرازی، عارف لاهیجی، قیدی شیرازی، قدری شیرازی، حسین کاشی مورّخ، میر ابو تراب محروم رازی، تقیای ششتری، و رضای کاشی راه یافت، و درین وقت شانزده سال از عمر او می‌گذشت، و چون اشعار خود را نزد ایشان می‌خواند باور نمی‌کردند که از آن او باشد. روزی عرفی از دیوان امیر خسرو دهلوی غزلی طرح کرد، و پس از تفرقۀ جمعیت میر محمود طرحی بوی گفت که اگر درین غزل طرحی فکری بکنی من هم ترا یاری خواهم کرد. خود وی می‌گوید که: «بنده از آن سخن فی‌الجمله بخود امیدوار شدم و گفتم که احتیاج بمدد کس ندارم مگر بهمت و توجه، و در حضور وی همان‌جا غزل را گفتم و سپرده رفتم، بعد از آن
یاران دانستند که قدرت بر سخن دارم و بر سر شاعری هستم، پس همه روز اشعار بابافغانی طرح می‌شد و بنده نیز رفاقت می‌کردم. و از خرمن فضل ایشان خوشه می‌چیدم» ( ۱ ) . در بیست‌سالگی از شیراز به عراق مراجعت کرد، و در آن‌وقت که تاریخ هجری به ۹۹۳ رسیده بود در اردوی سلطان محمد خدابندۀ صفوی قرار داشت، و چون فرزند وی شاه‌عباس اول از خراسان به قزوین آمد، همراه امرای ذو القدر و افشار بسیر کاشان و قم رفت، و از آنجا باردوی شاهی پیوست، پس با یکی از امرا که دوستی قدیم داشت از راه اصفهان به شیراز بازگشت و مدت پنج سال دیگر در آنجا بسر برد. در سال هزار هجری به اصفهان رفت، و در آن سال شاه‌عباس پس از شکست سپاه اوزبکیه بفتح و فیروزی به اصفهان آمد، و تمام شهر چراغان بود. شبی شاه در میدان هارون ولایت عصا در دست بر سر پای ایستاده تماشای چراغان می‌کرد، و تقی الدّین اوحدی یک رباعی دربارۀ چراغان ببدیهه گفت و بعرض رسانید. شاه خیلی شکفته شد و فرمود تا همۀ شعرا با یک رباعی طبع‌آزمایی کرده بعرض برسانند تا گفتۀ هریک بهتر باشد از انعام و اکرام شاهانه بهره‌مند گردد. جمیع شعرا درین کار شرکت جستند اما شعر هیچیک پسند خاطر شاه نیفتاد مگر همان رباعی نخستین که تقی الدّین اوحدی سروده بود و آن اینست: میدان صفاهان که ز ماه و پروین صد داغ نهاده بر دل چرخ برین نی گشته چراغان، که پی سجدۀ شاه افتاده کواکب‌اند بر روی زمین بعد از آن با اردوی شاهی از اصفهان به قزوین رفت. و در آنجا با شعرا و امرا بسر می‌برد، تا آنکه شانی تکلو را شاه‌عباس بسبب شعری که گفته بود و این بیت از آنجاست: اگر دشمن کشد ساغر و گر دوست بطاق ابروی مردانۀ اوست
بزر سنجید، و شعرا در آن باب اشعار بسیار گفتند، پس در همان وقت بنا بر خبثی که جبلی شعرای طامع و طامعان خسیس می‌باشد، او را که همیشه ملازم رکاب بود در قزوین بجا گذاشته و تقی الدّین اوحدی را از میان شعرا انتخاب کرده با خود به اصفهان برد، و او را به مهتر فراشان خود سپرد تا موکل حالات او بوده همه‌وقت حاضر و ناظر باشد، درین سفر شاه انواع نوازش دربارۀ او مبذول داشته وی را بنگی شاعر لقب داد و شعرا و ظرفا شاه‌پسند خطابش می‌کردند. در سال ۱۰۰۳ هجری که اردوی شاه از اصفهان به قزوین کوچ می‌کرد، وی بسبب عارضۀ ضعفی که باو دست داده بود، از ملازمت استعفا کرده یک سال دیگر در اصفهان ماند، و در آغاز بروز طاعون به یزد رفت، و پس از یک سال اقامت بموطن اصلی خویش باز گردید. در سال ۱۰۰۵ به عتبات عالیات مشرف شد و مدت چهار سال در کربلا اقامت گزید و در سنۀ ۱۰۰۹ بوطن بازگشت. در اول رجب ۱۰۱۵ باتفاق جمعی از یاران شفیق که ذکرشان گذشت عازم سفر هند شده از عراق به شیراز و کرمان و قندهار و لاهور رفت. و پس از یک سال و نیم از لاهور همراه اردوی جهانگیر پادشاه متوجه آگره گردید، و بعد از یک سال و کسری دیگر به گجرات افتاد و مدت سه سال در آنجا اقامت گزید. در سال ۱۰۲۰ تصمیم به عزیمت حجاز گرفت ولی صورت نبست، و به آگره مراجعت کرد، و پس از یک سال و نیم اقامت در آگره در غرۀ ذیقعدۀ سال ۱۰۲۲ دست بتألیف عرفات زد، و در ۱۰۲۴ بدان پایان داد، و در ۱۰۳۶ خلاصه‌یی از آن بامر جهانگیر پادشاه ترتیب داد و آن را کعبۀ عرفان نامید. بقیۀ آثار منظوم و منثور وی عبارتست از: ( ۱ )
مثنوی یعقوب و یوسف ۲۲۲۲ بیت، مثنوی ساقی‌نامه موسوم به نشئۀ بی‌خمار ۳۰۰ بیت، کعبۀ دیدار بر وزن مخزن الاسرار ۳۰۰۰ بیت، سفینۀ سکینه ۶۰۰۰ بیت، کعبة الحرمین ۴۰۰۰ بیت، دیوان قصاید و مقطعات موسوم به تبصرة العارفین ۱۰۰۰۰ بیت، ( ۱ ) دیوان غزل موسوم به تذکرة العاشقین ۹۰۰۰ بیت،
رباعیات اصنافیه که بروش نجوم از آن فال گرفته می‌شود ۱۰۰۰ بیت، کتاب سرمۀ سلیمانی در لغات فرس، رسالۀ کافیة القافیة در علم قافیه، رسالۀ مفتاح مفاتیح غیبیّه در ظهور و مراتب تحقیق، دیوان عین الحیات که مشتمل بر اقسام سخن است غیر از مثنوی، و همه را در هند گفته است ۵۰۰۰ بیت. علاوه بر این‌ها یک دیوان دوازده هزار بیتی در قزوین گم کرده است، و تا سال ۱۰۳۶ که کعبۀ عرفان را تألیف کرده دو مثنوی دیگر هم سروده که در آن کتاب از آن دو نام برده است، یکی لوح محفوظ نام دارد و دیگری بیت معمور. «نقل باختصار از دیباچۀ عرفات و ترجمه‌یی که مؤلف از خود نوشته است». از اوست: جان من چون چشم خود بر قلب دلها رو منه ناز بر طاق بلند فتنه چون ابرو منه چون هوس ناخواسته در خاطر کس در نیا چون نفس ناخوانده در بزم دل کس رو منه *** از خاطر شکسته دلان شد شکسته‌تر گردون که بسته بود کمر در شکست من *** دلیل لذّت سوز محبت این کافیست که سوختیم و نیامد نفس ز سینه برون *** بی‌آب کند حسن تو رخسار سخن را بر باد دهد زلف تو ناموس چمن را
کوته نبود چون ز لبت دست امیدم‌؟ کز تنگی جا راه درونیست سخن را *** بنگاهی فروختم خود را چه کنم بیشتر نمی‌ارزم *** خواهشم را سر پرواز بلندست اما درخور همت من بال‌وپری نیست مرا *** دل باز به آن نرگس مستانه اسیرست مرغ حرم کعبه به بتخانه اسیرست *** آمد بکعبۀ دل ما چون خلیل عشق هر آرزو که دید بجای صنم شکست *** شکسته خاطر از آنم که چون شکسته شدم دگر شکسته دلم را کسی نمی‌شکند *** چنان تجلی عشق تو برده از هوشم که در نماز خدا می‌شود فراموشم *** بیک امید که حاصل شد از تبسم دوست هزار خواهشم از سینه سر برآوردست *** آن صاف‌دلانیم که هرگز ز غباری در آینۀ خاطر ما زنگ نبودست
تا گشته تقی سلسله‌جنبان جنونت هرگز ز تو شرمندۀ یک سنگ نبودست *** در رستۀ وجود، زیان انتقاع ماست جنسی که آن بهیچ نیرزد متاع ماست با او نزاع غیر بامید صلح بود جنگی که بوی صلح ندارد نزاع ماست *** عالمی درد خدایا چو کرامت کردی طاقتی نیز باندازۀ آن می‌بایست *** راهیست راه دل که سفرها درو گمست دشتیست دشت غم که خطرها درو گمست بی‌رفت و آمدی و پیامی و نامه‌یی داریم آن خبر که خبرها درو گمست *** در حشر چو پرسند که سرمایه چه داری گویم که غم یار و غم یار و دگر هیچ *** راه نفسم بسته چنان غم که بماهی آهی نتوانم ز دل‌تنگ برآورد از تیشۀ فرهاد صدا در دل کوهست یا عشق فغان از جگر سنگ برآورد ***
جهنمی بتر از دوزخ جدایی نیست عقوبتی بتر از رنج بینوایی نیست هزارساله عذاب جمیع دوزخیان برابر نفسی محنت جدایی نیست *** بذوق یک نگه صد بار مردم محبت بیش ازین امکان ندارد *** نگردم آشنای غم، دل بی‌درد را مانم دم گرمی ز عشقم نیست، آه سرد را مانم بقلب غم زنم گاهی و گه رو در گریز آرم بمیدان محبت حملۀ نامرد را مانم *** من که چون عنقا دو کونم زیر بال همتست همچو مرغ خانگی گرد سرا تا کی پرم *** ای قاصد این تبسم پیش از کلام تو از التفات یار خبر می‌دهد مرا *** بر سر کوی تو ازبس بار خاطرها شدیم عالمی را رفتن ما کرد منت‌دار ما *** از آن عاشق که ماند زنده در هجران بود بهتر زن هندو که خود را در وفا مردانه می‌سوزد ***
افسرده مکن ز تاب رشکم وا سوختنم شکون ندارد *** سرم بسجدۀ هر در فرو نمی‌آید بکائنات مرا سر فرو نمی‌آید شهید مست غروری شدم که روز جزا سرش بداور محشر فرو نمی‌آید *** ای حاصل عمرم آرزومندی تو آزاد مباد تا ابد بندی تو گر ما روش بندگی از کف دادیم آخر بکجا رفت خداوندی تو «عرفات. برگ ۱۶۷-۱۷۳» (از مجموع ۴۸۸ بیت انتخاب شد) نمونه‌یی از تراجم عصری عرفات که مناسبتی با احوال مؤلف نیز دارد: طرحی شیرازی «طراح مجلس بی‌نیازی، میر محمود طرحی شیرازی، سیدی بود خوش‌طبیعت، نیکوذات، پاکیزه نهاد، درست فهم، در شیراز دکان طراحی داشت، و وی را وجه معیشت از همان بهم رسیدی، و آن دکان همیشه مجمع شعرا و منزل ظرفا، محضر فضلا و فصحا بودی، و مطرح اشعار شدی، چه اکثر یاران مقرر مشتهر همه‌روزه آنجا مجتمع شدندی، و صحبت داشتندی، چون مولانا غیرتی و مولانا عرفی و مولانا عارف لاهیجی و رضای کاشی و قیدی و قدری شیرازی و غیرهم، و اکثر اوقات دیوان فغانی را در میان داشته تتبع نمودندی.
در اوایل حال که بنده در عین عنفوان جوانی و بدایت زندگانی از صفاهان به شیراز آمدم (- ۹۸۸-۹۸۹ ه‍) و بمجلس شریف و صحبت لطیف ایشان در رسیدم، تخمینا از بادیۀ سنوات پانزده شانزده بیش نپیموده بودم. چون در آن عرصه درآمده بعضی از اشعار خود را بعرض حضرات رسانیدم، هیچیک را قبول خاطر نیفتاد که آن درّ از صدف فطرت این ضعیف باشد. پس مولانا عرفی که دیوان امیر خسرو در دست داشت، بجهت امتحان مخلص غزلی گشوده طرح فرمود. بعد از تفرقۀ آن جمعیت، مخلص ماندم و میر محمود طرحی مذکور. پس در آن اثنا بتقریبی میر فرمودند که اگر در غزل طرحی فکری کنید تا ما نیز مددی کنیم بهترست. چه یاران مترددند که این اشعار که می‌خواندی از تو باشد یا نه، بنده از آن سخن فی‌الجمله بخود امیدوار شدم، و گفتم که احتیاج بمدد کس ندارم، مگر بهمت و توجه، و در حضور وی همان‌جا غزل را گفتم و سپرده رفتم. بعد از آن یاران دانستند که قدرت بر سخن دارم، و بر سر شاعری هستم. پس همه روز اشعار بابافغانی طرح می‌شد، و بنده نیز رفاقت می‌کردم، و از خرمن فضل ایشان خوشه می‌چیدم. القصه بعد از چهار پنج سال دیگر عرفی ارادۀ سفر هند فرمود، و میرطرحی جمیع دیوان بابا را تتبع کرده، اشعار خوب گفته و اکثر یاران نیز چیزها گفتند، و او دیوانی قرار داده بود که یک غزل از خود و یک غزل از فغانی در آن نوشته بود، اشعارش قریب به پنج هزار بیت باشد، و بنده را از اشعار او هیچ بخاطر نمانده، و مسوده‌یی که از وی داشتم در ایران از دست رفت، و وفات وی در شهور سنۀ نهصد و نود و شش بود در شیراز، و او راست: بخوابگاه عدم گرچه خاک شد محمود هنوز دیدۀ او بر ایاز می‌گردد *** آنان که دل بخنجر قاتل نهاده‌اند بر صد هزار زخم جگر دل نهاده‌اند
وصلی که رشک غیر دل از غصه خون کند با محنت فراق مقابل نهاده‌اند یا رب چه قاتلی که شهیدان ز روی ذوق در زیر خنجرت سر بسمل نهاده‌اند *** هجر تو پای جور بدامن نمی‌کشد تا انتقام وصل تو از من نمی‌کشد *** برنگی کشتۀ شمشیر جور یار گردیدم که در رشکند فردای قیامت صد شهید از من *** پژمردۀ شادی است باغ دل ما محنت کش مرهمست داغ دل ما هر درد و غمی که بود، هجران امشب ساقی شد و ریخت در ایاغ دل ما *** چون کوکب بخت خویش بی‌نورستم زان همدم و یار شب دیجورستم نومید ز راحت جهانم، گویی هم‌طالع زخمهای ناسورستم و میرطرحی رباعیی در هجو مولانا عرفی گفته، چه نام عرفی جمال الدّین سیدی بوده، پدرش را زین الدّین بلو می‌گفتند، و پدر زین الدّین باز جمال الدّین سیدی نام داشته: دی زین بلو جامه ز ماتم بدرید کایام به روی عرفی ملحد رید
از آبلۀ فرنگ، ای همنفسان دیگر نتوان جمال سیدی را دید» «عرفات، برگ ۴۲۶»

گزارش اشکال یا پیشنهاد