مدخل ریحانة الادب

ابو حنیفه- نعمان بن ثابت

ج ۷، ص ۷۶–۸۱

ریحانة الادب

ج ۷، ص ۷۶–۸۱
ابو حنیفه- نعمان بن ثابت - بن زوطی یا مرزبان یا کامگار یا طاوس یا ماه یا هرمرزد، بغدادیّ المسکن و المدفن، یزدجردیّ النسب، امام اعظم اللّقب و الشهرة، کوفیّ الولادة و النّشأة، خزّاز الحرفة، تیملیّ النسبة، ابو حنیفة الکنیة. اولین ائمه اربعه فروعیّه اهل سنّت و جماعت میباشد که در باطن مذهب زیدی را داشت (چنانچه ذیلا اشاره خواهیم کرد) و از مشاهیر و اکابر تابعین بود. بنابر مشهور فقط زمان انس بن مالک و عبد اللّه بن ابی اوفی و سهل بن سعد ساعدی و ابو الطفیل عامر بن وائله را از اصحاب کبار درک کرده و غیر از این چهار نفر زمان دیگر اصحاب را ندیده است و از آن چهار نفر نیز حدیثی روایت ننموده و با خودشان ملاقات نکرده است و یا بقول بعضی غیر از چهار نفر مذکور جمعی دیگر از صحابه را نیز دیده و از همه‌شان روایت حدیث نموده و بهرحال با گروه بسیاری از تابعین ملاقات و احادیث بسیاری از ایشان روایت مینماید. جد ابو حنیفه از اهل کابل طخارستان و از موالی بنی تیم اللّه بن ثعلبة بوده و همانا تیملی گفتن او و یا هریک از خانواده وی نیز بهمین جهت انتساب ولائی به تیم اللّه میباشد. نخست از کفّار و ملل بیگانه بوده تا در یکی از جنگهای اسلامی اسیر مسلمانان شد، اخیرا از قید رقیت و بندگی خلاص و بدین مقدّس اسلامی مشرّف و پسرش ثابت پدر ابو حنیفه نیز در ایّام اسلام وی بوجود آمد و خود ابو حنیفه بسال هشتادم و یا هشتاد و دویم هجرت در کوفه متولد گردید. چنانچه اشاره شد نسب او بیزدجرد بن شهریار آخرین‌
ملوک ساسانی ایرانی موصول میشود و نخست در مولد مذکور خود (کوفه) شغل و حرفت خزفروشی را داشته و اخیرا بتحصیلات علمیّه پرداخته و از بسیاری از تابعین استماع احادیث شریفه نموده است. یک قسمت از فقه و حدیث را از قاضی حماد بن ابی سلیمان (متوفی بسال ۱۲۰ ه ق- قک) فراگرفت و چنانچه بس مشهور و مصرّح به ابن ابی الحدید و جمعی وافر از اکابر میباشد از تلامذه حضرت صادق ع و خوشه‌چین خرمن علوم ظاهری و باطنی بی‌پایان آن حجة اللّه الکبری بوده و از انوار علمیّه آن امام حقیقت اقتباس نموده و اخیرا بهر وسیله که بوده از آن حضرت منحرف شد و در احکام شرعیّه که فهم آنها خارج از حدود ادراکات و اذهان معمولی بشر است باب عمل برأی و قیاس و استحسان را باز کرد و از اینرو موافق آنچه ضمن شرح حال ابو حنیفه شیعه اشاره شد فتاوی مختلف از وی صادر گردید و موافق آنچه از تاریخ منتظم ابن الجوزی حنبلی نقل شده مورد طعن عموم شد، جمعی در اصول عقائد طعنش می‌زنند، قومی در صحت روایات او قدح و گروهی در عمل به رأی کردن او در مقابل نصّ و احادیث صحیحه مذمومش دانند و عین عبارات ابو حامد غزالی است که در تنقیح المقال از کتاب منخول وی نقل کرده است فاما ابو حنیفة فقد قلب الشریعة ظهر البطن و شوش مسلکها و غیر نظامها و اردف جمیع قواعد الشریعة باصل هدم به شرع محمد المصطفی صلی اللّه علیه و آله و من فعل شیئا من هذا مستحلا کفر و من فعل غیر مستحل فسق بعد از اینجمله دامنه مطلب را تفصیل داده که نقل آن را ضرورتی نمیباشد و بعضی از فتاوی ابو حنیفه را مینگارد: ۱- مطهر بودن دباغت چنانچه پوست حیوان میته یا نجس العین را اگر دباغی کنند پاک میشود چه از حیوان مأکول اللحم باشد یا غیر مأکول (باستثنای پوست خوک) ۲- جواز وضو گرفتن با نبیذ مطبوخ (شراب خرما) با نبودن آب و اگر آن هم نباشد تیمم است ۳- جواز و صحت وضو با آب غصبی و نماز در لباس غصبی و مکان غصبی با حرمت آنها ۴- جواز تکبیر نماز بغیر عربی با قدرت بعربی ۵- واجب نبودن خود فاتحه در نماز بلکه اگر بعوض آن مقدار یک آیه بخواند نمازش صحیح بلکه ترجمه و معنی آن نیز بهر زبانی که باشد خود قرآن است و نماز صحیح است ۶- واجب نبودن ذکر در رکوع و سجود نماز ۷- نمازگذار در سجده مخیر است‌
مابین اینکه پیشانی بر زمین بگذارد یا بینی ۸- در رکعت آخری تشهد واجب نبوده و جلوس بقدر تشهد کافی است ۹- نیز در رکعت آخری میتواند که فقط با حدث و یا یکی دیگر از منافیات از نماز خارج بشود ۱۰- ربا بودن نشستن داین در زیر سایه دیوار مدیون ۱۱- دو سال بودن اقصی حمل ۱۲- حلال بودن شراب چنانچه زمخشری در سبب کتمان عقیده مذهبی خود که بهر نحوی اظهارش کند مورد طعن مردم میباشد گوید: اذا سئلوا عن مذهبی لم ابح به‌ و اکتمه کتماته لی اسلم‌ فان حنفیا قلت قالوا باننی‌ ابیح الطلا و هو الشراب المحرم الخ‌ ابن خلّکان شافعی از کتاب مغیث الخلق امام الحرمین نقل کرده که سلطان محمود بن سبکتکین مذهب ابو حنیفه داشته و بعلم حدیث بسیار حریص بود تا آنکه اکثر احادیث را موافق مذهب شافعی یافت پس علمای هردو فرقه حنفی و شافعی را جمع کرده و امر ملوکانه بمذاکره مذهبی و بیان افضلیّت کدام‌یک از آنها صادر گردید، قفّال مروزی شافعی سابق الذکر که یکی از حاضرین بوده از فرصت استفاده کرد، دردم بلند شد و دو رکعت نماز بدین روش بجا آورد: لباسی از پوست سگ دباغی‌شده ساتر عورت کرد، سرخود را بنجاست آلوده نمود، با شراب خرما وضو گرفت، بزبان فارسی تکبیرة الاحرام گفت، بعوض حمد و سوره کلمه دو برگ سبز که ترجمه فارسی‌ مُدْهامَّتانِ‌ است بزبان آورده و اصلا رکوع نکرد، بعوض سجدتین نیز مانند منقار بزمین زدن خروس، دو مرتبه سر بزمین زده و برداشت، بعد از آن تشهد گفته و بعوض سلام نیز تیز داد و بشاه گفت که این نماز ابو حنیفه است شاه گفت که اگر ابو حنیفه نماز این‌جوری را جایز ندیده باشد ترا خواهم کشت پس کسی را که در اقوال ابو حنیفه بصیرت داشته بتحقیق قضیه برگماشت و مطلب را موافق عمل قفّال مروزی یافتند اینک شاه، باستناد اینکه احدی نماز مذکور را تجویز نمی‌کند از مذهب حنفی بمذهب شافعی عدول نمود. ابو حنیفه بعد از انصراف از حضرت صادق ع موافق قیاس و استحسان و آراء خود بنای تدریس گذاشت. فضیل بن عیاض، وکیع بن جراح، ابراهیم ادهم، بشر حافی، داود طائی، ابو یوسف قاضی، محمد بن حسن شیبانی و بعضی دیگر از اکابر مجتهدین، تلامذه وی بوده و از وی روایت می‌کنند. مذهب حنفی که آراء و عقائد همین ابو حنیفه‌
میباشد در عهد دولت عثمانی بسیار توسعه یافت و در حکم مذهب رسمی آن دولت شد و قسم اعظم اهل سنّت و بیشتر از نصف مسلمانان روی کره تابع همین مذهب هستند. از نوادر منقوله در حق ابو حنیفه و زهد و ورع و تقوای او است که در آخرین حج، بطواف خانه کعبه رفت، در کعبه را بدست گرفت، نصف قرآن را بر یک پای ایستاده خواند و نصف دیگر را بر پای دیگر ایستاده تمام کرد. نیز حضرت پیغمبر آب دهن مبارک خود را بانس بن مالک امانت سپرده بود که آن را بابو حنیفه برساند، آن آب در درون لبهای انس چون آبله بسته شده بود تا بعد از ولادت ابو حنیفه بدو تسلیم نمود. همچنین هفت هزار مرتبه ختم قرآن کردن او در محل قبض روح خود، سی یا چهل سال تمامی شب را احیا کردن، نماز صبح را با وضوی نماز عشا خواندن بزعم بعضی تمامی نمازهای پنج‌گانه را با یک وضو خواندن، منحصر بودن خواب او در زمستان بساعت اوّل شب و در فصول دیگر بساعت مابین ظهر و عصر و مانند اینها بدو منسوب میباشد (و العهدة علیهم) و قضاوت در تمامی مراتب مشروحه از وضع این مختصر خارج و بعهده خود ارباب رجوع محمول و در اینجا فقط قضیه زیدی مذهب بودن ابو حنیفه را که در صدر عنوان اشاره شد و صریح کلام زمخشری میباشد تذکر میدهد. در کشّاف در تفسیر آیه شریفه: وَ إِذِ ابْتَلی‌ إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ‌ که آیه صد و بیست و چهارم سوره بقره است گوید (یعنی خطاب بابراهیم) هرکسی که از ذریّه تو ظالم باشد عهد خلافت و امامت من باو نمیرسد بلکه این عهد کسی را میرسد که عادل بوده و بری از ظلم باشد و گفته‌اند که این آیه دلیل است بر اینکه فاسق صلاحیت امامت را ندارد و البته کسی که خبرش مردود شده و واجب الطاعة و نافذ القضاوة و الشهادة نبوده و صلاحیت امامت جماعت در نماز را نداشته باشد چگونه امامت مطلقه امّت را صالح میباشد. بعد از این جمله گوید که ابو حنیفه در باطن نصرت کردن بر زید بن علی بن الحسین و حمل‌ونقل اموال نزد او را واجب دانسته و هم فتوی میداده که خروج کردن‌
با مصاحبت او برای مدافعه از امامت و خلافت کاذبه منصور دوانیقی و امثال او که تماما دزد بوده و بغیر حق موسوم بامام و خلیفه هستند واجب و لازم میباشد. نیز در حق منصور و اتباع او میگفته که اگر ایشان بنای مسجدی را تصمیم داده و مرا هم ببازرسی آجرهای آن مسجد بگمارند البته قبول نمیکنم (که در حقیقت اعانت بر ظلمه است). از ابن عیینه نیز نقل کرده که امام برای دفع ظلم و ظلمه است پس چگونه نصب ظالم برای امامت روا باشد و اگر بکنند مصداق مثل معروف است که من استرعی الذئب فقد ظلم. این است که فقه زیدی با فقه حنفی در اغلب مسائل مطابق میباشد چنانچه سید شریف در شرح مواقف تصریح کرده است. ابو حنیفه از مخضرمین دولتین امویّه و عبّاسیّه میباشد که آخر اوّلی و اوّل آخری را درک کرده و در هردو دوره از کثرت زهد و ورعی که داشته بسیار محترم بوده است از طرف یزید بن عمر فزاری که از طرف مروان بن محمد آخرین خلیفه اموی والی عراقین بوده بقضاوت کوفه تکلیفش کردند لکن از کثرت زهد و ورع و خوف تضییع حقوق مردم شدیدا ردّ نموده و اصرار فوق العاده ایشان کارگر نشد و عاقبت محکوم بصد وده تازیانه گردید که بسرش زدند. همچنین از طرف ابو جعفر منصور دوانیقی دویمین خلیفه عباسی (۱۳۶- ۱۵۸ ه ق- قلو- قنح) بقضاوت بلکه قاضی القضاتی تکلیف شد او نیز اکیدا ردّ نمود و اصرار مؤثر نشد عاقبت بهمین جهت و یا بجهت دیگر مورد سطوت و غضب منصور واقع، ببغداد جلب و حبس شد، چندین مرتبه از محبس بیرونش آورده و تهدیدش کردند، او نیز در ردّ خود ثابت ماند و زیر بار قضاوت نرفت تا در محبس جان داد و یا از طرف منصور عاقبت محکوم بتازیانه تصاعدی شد، هرروز ده تازیانه بیشتر از روز سابق میزدند تا آنکه شماره تازیانه بصد رسیده و در محبس درگذشت و بقول بعضی بالاخره قبول قضاوت کرد و بفاصله دو سه روز شش روز دیگر مریض شد و جان بمالک جانان سپرد. وفات ابو حنیفه در ماه رجب یا شعبان یکصد و پنجاهم یا یکّم یا سیّم هجری قمری در بغداد واقع شد و مرقدش معروف است. شرف الملک ابو سعد محمد بن منصور خوارزمی‌
از وزرای سلطان ملکشاه بن الب‌ارسلان سیّمین حکمران سلجوقیان ایرانی (۴۶۵- ۴۸۵ ه ق- تسه- تفه) مقبره‌ای عالی بر سر قبرش بنا نهاد و بعد از آن سلاطین عثمانی نیز کرارا در تعمیرات و تزیینات آن افزوده‌اند. ناصر الدین شاه قاجار نیز در موقع تشرّف بزیارت عتبات در حدود صد هزار تومان آن روزی که معادل چندین ملیون امروزی میشود در تزیینات آن صرف نموده است. نگارنده گوید: ظنّ قوی میرود که آن‌همه حبس و تازیانه و آزار و اشکنجه ابو حنیفه که بحسب ظاهر ببهانه ردّ قضاوت بوده در باطن بجهت تأیید مذهب زیدی بوده است و دور نیست که تأدیب نکردن ثوری که او نیز ردّ قضاوت کرده و علاوه بر اینکه خودش ردّ کرده مصاحبت شریک نخعی را نیز محض بجهت قبول قضاوت ترک نموده مؤیّد این مطلب باشد. از تألیفات ابو حنیفه است: ۱- الفقه الاکبر در کلام که شروح بسیاری بر آن نوشته‌اند و در مصر چاپ و در لکناو و دهلی نیز با بعضی از شرحهایش چاپ شده است ۲- المسند که به مسند امام اعظم و مسند ابو حنیفه معروف و در حدیث است و از طرف بعضی از اکابر بابواب فقهیه مرتب و در لکناو چاپ شده است ۳- المقصود در علم صرف چنانچه بعضی بدو نسبت داده و در استانبول چاپ شده است. اما کیفیت خروج زید بن علی بن الحسین ع که اشاره شد آیا بداعیه امامت بوده و یا باذن و اجازه امام باقر ع بوده است خارج از وضع ابن عجاله بوده و موکول بکتب مبسوطه مربوطه میباشد. (کف و ۲۸۴ ف و ۲۹۴ ج ۲ کا و ۷۶۳ ت و ۳۲۳ ج ۱۳ تاریخ بغداد و ۴۹۳ ج ۱ مه و ۴۳ ج ۱ خه و ۴۳۸ هر و ۱۳۸ ج ۲ ع و شرح نهج ابن ابی الحدید و کشاف و ۷۱۱ ج ۱ س و غیره)

گزارش اشکال یا پیشنهاد