مدخل ریحانة الادب

مقدمه

ج ۷، ص ۵–۷

ریحانة الادب

ج ۷، ص ۵–۷
مقدمه - باب اوّل این کتاب که حاوی شرح حال معروفین بلقب و نسب از طبقات مذکوره در اوّل جلد اوّل بوده بپایان آمد اکنون با تأییدات خداوندی در ضمن چهار باب دیگر بشرح حال معروفین بکنیه از ایشان که عبارت از مصدّرین بیکی از چهار لفظ اب یا ابن یا ام یا بنت میباشد (ابو فلان- ابن فلان- امّ فلان- بنت فلان) میپردازیم و پیش از شروع باصل مطلب در تحقیق اجمالی کنیه گوئیم: کنیه یا کنوه که ناقص یائی و واوی هردو مستعمل و از کنی یکنی و کنا یکنو مأخوذ (بروزن سفره و سرکه) و جمع هردو کنی میباشد (بروزن دعا و رضا) در اصطلاح نحویین و علمای ادب یکی از اقسام سه‌گانه علم (با دو فتحه) را گویند که با یکی از چهار لفظ مذکور فوق مصدّر باشد. بعضی از ادبا کنیه را منحصر به دو اوّلی دانند و برخی دیگر مصدّر به اخ و اخت را (اخو فلان- اخت فلان) نیز بانواع کنیه افزوده و بشش نوعش دانند. منظور ما در این کتاب بجهت قلّت دو قسم آخری فقط چهار نوع اوّلی مذکور فوق بوده و پرواضح است که امر، در اختلافات اصطلاحات سهل و جای مداقه و مناقشه و خرده‌گیری نمیباشد (لا مشاحة فی الاصطلاح). دو قسم دیگر علم (با دو فتحه) نیز عبارت از اسم (نام اصلی) و لقب (مشعر بمدح و ذمّ)
است چنانچه در کتب ادبیّه نگارش داده‌اند. ناگفته نماند که در زبان عرب کنیه را غالبا در مقام احترام و تعظیم استعمال نمایند زیرا مخاطب کردن اشخاص با اسامی شخصی اصلی ایشان سوء ادب عرفی میباشد و اکثرشان (اگر یکسر هم نباشد) از ذکر اسامیشان ابا و اظهار کراهت مینمایند این است که محض ایفای وظیفه ادب اشخاص را با کنیه مخاطب میدارند. فرق بین کنیه و القاب مدحیه (که نیز برای تعظیم و احترام در کارند) این است که لقب با معنی خود لفظ، افاده مدح و تعظیم میکند بخلاف کنیه که مشعر بتعظیم بودن آن فقط بجهت ذکر نکردن اسم شخصی است که نوعا منفور طباع است. ظاهر کلام سیوطی انحصار استعمال کنیه بهمین مرام احترام است و لکن چنانچه فوقا اشعار داشتیم این حکم غالبی میباشد نه دائمی انحصاری بلکه گاه است که کنیه را در مقام تحقیر و تذلیل نیز استعمال کرده و کنایه از صفات رذیله و قبیح الذکر نمایند مثل ابو جهل و ابو الفواحش و مانند آنها. در مادّه عته از قاموس اللّغة گوید که ابو العتاهیه لقب ابو اسحق اسمعیل است نه کنیه او و جوهری را هم در کنیه گرفتن آن نسبت باشتباه و توهّم داده است. ظاهر این کلام قاموس آنکه هرلفظ مصدّر به اب، کنیه نمیباشد بلکه در جائی کنیه گویند که منظورنظر، تعظیم و احترام باشد و بنابراین ابو جهل و نظائر آن نیز از قبیل لقب بوده و قول مذکور سیوطی اقرب بصحت است. اگرچه بعضی از اهل ادب بخیال اینکه هرلفظ مصدّر به اب کنیه میباشد از قول مذکور قاموس که ابو العتاهیه را لقب دانسته تعجب مینمایند لکن محاورات عرفیّه قول قاموس را تأیید مینماید. در تفسیر سوره عبس از تفسیر المنار نیز کلمه ام مکتوم را لقب عاتکه مادر عمرو بن قیس و در سوره تبت از تفسیر مذکور هم کلمه ابو لهب را لقب عبد العزّی گرفته و نظائر این بسیار است و معذالک باز هم اختلاف اصطلاح جای مناقشه نیست. تبصرة- از بعض مثالهای فوق استظهار میشود که در صحت استعمال کنیه لازم نیست که صاحب آن فرزندی یا پدری یا برادری داشته باشد که مجوز استعمال ابو فلان و
ابن فلان و یا اخو فلان و اخت فلان باشد بلکه گاهی این چهار کلمه اب و ابن و اخ و اخت را محض تکریم یا تحقیر ببعضی از صفات فاضله یا نازله اضافه داده و انتساب و مصاحبت و ارتباط تام با آن صفت را اراده نمایند مثل ابو لهب گفتن بجهت جمال و سرخ‌روئی، ابو هریره گفتن بجهت بازی کردن با گربه کوچک، ابو الادیان گفتن علی بصری (که خواهد آمد) و نظائر اینها که بسیار است و محتاج به اکثار نمیباشد. با قطع‌نظر از اضافه بصفات مذکوره موافق آنچه در صنّاجة الطّرب و غیره تصریح شده شخص بی‌فرزند را نیز در اوائل زندگانی بلکه در مبدأ ولادت (علاوه بر اسم معمولی) کنیه‌ای برای او معیّن میکردند که با آن کنیه شهرت یابد و علاوه بر دفع محذور سوء ادب بودن ذکر اسم اصلی (چنانچه مذکور شد) با بعضی از القاب سوء نامناسب نیز ملقّب نگردند و یا بتفأل اینکه زندگانی بسیار کرده و فرزندی بدان اسم روزیش گردد. ظاهر بعضی از اخبار دینیّه هم آن است که حضرت سید الشهداء ع در زمان طفولیّت کنیه ابو عبد اللّه را داشته است. از بیان فوق (که مجوّز استعمال کنیه مصاحبت و انتساب و ارتباط تام میباشد) استکشاف میشود که استعمال هریک از مصدّر به اب و امّ در هریک از مرد و زن صحیح بوده و لازم نیست که اوّلی در اوّلی و دویمی هم در دویمی استعمال یابد، این مطلب واضح و محتاج ببسط نمیباشد و تحقیق زاید این مراتب را موکول بکتب مربوطه و تتبّع خود ارباب‌رجوع میداریم و شروع بابواب چهارگانه کنیه مینمائیم.

گزارش اشکال یا پیشنهاد