هلالی
ج ۶، ص ۳۶۷–۳۶۹
ریحانة الادب
ج ۶، ص ۳۶۷–۳۶۹
هلالی
استرآبادیّ الولادة، هراتیّ النّشأة، ترکی جغتائیّ الاصل، از مشاهیر شعرای ایرانی قرن دهم هجرت میباشد. اوّلینبار که بمجلس امیر علی شیر نوائی سابق الذکر راه یافت از خواندن این شعر:
چنان از پا فکند امروز آن رفتار و قامت هم که فردا برنخیزم بلکه فردای قیامت هم
که مطلع یک قصیده او است بسیار محترم و در نظر آن وزیر روشنضمیر بنهایت معزّز بود، از تخلّصش پرسید گفت هلالی، وزیر گفت بدری، بدری سپس در اثر عنایات وزیر بمقامی بس عالی ارتقا یافته و بخدمت مشایخ رسید تا آنکه از اهل ذوق و حال محسوب میگردید و از اشعار او است:
ایکه میپرسی ز من کان ماهرا منزل کجا است منزل او در دل است اما ندانم دل کجا است
از آن تنهائی و ملک غریبی شد هوس ما را که روزی چند نشناسیم ما کس را و کس ما را
[۱] - هلالی- منسوب است به هلال که از اعلام و اسامی متداوله میباشد و هلالی در اصطلاح رجالی لقب احمد بن هلال و جمعی دیگر است که بجهت انتساب به شخصی هلال نام بدین عنوان شهرت یافته و شاید در بعضی موارد مناسبت دیگری باشد.
از آثار قلمی او است:
۱- دیوان شعر مرتب ۲- شاه و درویش که در طهران چاپ سنگی شده است ۳- صفات العاشقین ۴- لیلی و مجنون و این هرسه مثنوی است.
هلالی در میان شیعه بتسنّن معروف و متهّم بود، با وجود این در سال نهصد و سی و ششم یا نهم هجری قمری که عبد اللّه خان اوزبک هرات را مسخّر نمود او را نیز ببهانه تشیّع بقتل رسانید. در قاموس الاعلام بعد از شرح حال هلالی استرآبادی که اصلا ترکینژاد بوده گوید که یکنفر هلالی دیگری نیز بوده شیرازی و او هم در اصل از اولاد ترک بوده و از او است:
تیغ جفا کشیده بخونریز عاشقان آمد از آن میانه مرا آزمود و رفت
دیگر چیزی از زمان و مشخّصات دیگر ذکر نکرده چنانچه نام هیچیک از دو هلالی مذکور را ننوشته است:
بنا بظاهر بلکه صریح کلام تذکره حسینی، هلالی شیرازی همان است که فوقا بعنوان هلالی استرآبادی نگارش دادیم و نامش نیز بدر الدین بوده و سه مثنوی فوق را هم بهمین هلالی شیرازی نسبت داده و گوید که هلالی دو مثنوی شاه و درویش در صفت تیراندازی شاه گفته است:
استخوان را اگر نشان کردی تیر را مغز استخوان کردی
در مثنوی صفات العاشقین در صفت نابینائی زلیخا گفته است:
سیه بادام او از جور ایّام شد از عین سفیدی مغز بادام
در مثنوی لیلی و مجنون خود گوید:
پاکیزه تنی چو نقره خام نازک بدنی چو مغز بادام
چشمش ز غنی نشسته در باغ ابروی سیاه او پر زاغ
نیز در تذکره حسینی گوید که هلالی بسال نهصد و سی و ششم هجرت بدست سیف اللّه نامی (بامر عبد اللّه خان اوزبیگ) کشته شد و در تاریخ قتلش گفتهاند:
گشت چون در دست سیف اللّه کشته در هرات زانسبب تاریخ قتلش کشت سیف اللّه- ۹۳۶ گشت
(ص ۴۱۰ ض و ۲۹۵ سفینة الشعراء و ۴۷۴۴ ج ۶ س و ۳۶۵ تذکره حسینی)