هراتی- مولانا فخری بن محمد امیری
ج ۶، ص ۳۵۷–۳۵۸
ریحانة الادب
ج ۶، ص ۳۵۷–۳۵۸
هراتی- مولانا فخری بن محمد امیری
- از شعرای ایرانی اواخر قرن دهم هجری و از قصیدهسرایان شاه طهماسب صفوی (۹۳۰- ۹۸۴ ه ق- ظل- ظفد) میباشد که در زهد و ورع و تصوف یگانه زمان و نزد خواجه حبیب اللّه ساوجی احترام تمام داشت، او را ولی النّعمی میگفته و کتاب لطائفنامه مذکور ذیل را هم بنظر او میرسانیده و بعضی از اشعار بامر او در آن اضافه کرده است. اخیرا بزیارت بیت اللّه مشرّف شد و بعد از ایفای مراسم حج بصوب سند عزیمت داده و مشمول مراحم عیسی ترکخان گردید.
از آثار قلمی او است:
۱- بوستان خیال چنانچه از کلام قاموس الاعلام استظهار میشود ۲- تحفة الحبیب و این هردو، دیوان غزلیات بوده و دویمی را بنام خواجه حبیب اللّه فوق نوشته است. در کشف الظنون اولی را اصلا ذکر نکرده و در دویمی نیز گوید تحفة الحبیب مجموعه اشعار فارسی است که فخری مسعود بن سلیمان فارسی (متوفی بسال ۹۳۵ ه ق- ظله) از دواوین اکابر گرد آورده و بچهار مجلس مرتبش کرده است و ظاهرا این فخری، غیر از صاحب ترجمه فخری هراتی بوده و هردو، دیوان تحفة الحبیب نامی داشتهاند ۳- تذکرة الشعراء که نامش بنوشته قاموس الاعلام جواهر العجائب و غیر از تذکرة النساء مذکور ذیل است و بنوشته بعضی دیگر جواهر العجائب همان تذکرة النساء است ۴- تذکرة النساء ۵- جواهر العجائب که مذکور شدند ۶- لطائفنامه که ترجمه فارسی
کتاب مجالس النفائس امیر علی شیر نوائی سابق الذکر میباشد که بنام شاه اسمعیل صفوی اوّل (۹۰۶- ۹۳۰ ه ق- ظو- ظل) تألیف و در این اواخر با ترجمه فارسی دیگر آن کتاب که از حکیم شاه محمد قزوینی سابق الذکر است در یکجا چاپ شدهاند. کلام قاموس الاعلام صریح است در اینکه اصل کتاب امیر علیشیر، موسوم به تذکرة الشعراء بوده و مجالس النفائس، نام همین ترجمه فارسی فخری هراتی است و این خود اشتباه و ناشی از قلت اطّلاع بحال ایرانیان است مثل اشتباه کشف الظّنون در ترکی دانستن ترجمه مذکور حکیمشاه که حکیم کتاب مجالس نوائی را از ترکی جغتائی بترکی عثمانی معمولی ترجمه نموده و ما هم باتکال او در تحت عنوان قزوینی محمد بهمین روش نگاشتیم لکن چنانچه مذکور داشتیم ترجمه حکیم هم مثل ترجمه فخری هراتی هردو فارسی است باری از اشعار فخری هراتی است:
نگار مست من از حال کس نمیپرسد گل است و هیچ ز احوال خس نمیپرسد
عجب نباشد اگر یاد من نکرد حبیب زمانهایست که کس حال کس نمیپرسد
نادیده ما ز یار وفائی، نمیرویم ورهم رسد جفا، ز جفائی نمیرویم
هرجا که میرویم دیار حبیب ما است ما از دیار عشق بجائی نمیرویم
وفات فخری هراتی در اواخر قرن دهم هجری واقع گردید. ناگفته نماند که ظاهر عنوان فوق که موافق قاموس الاعلام نگارش دادیم آنکه نام اصلی صاحب ترجمه همان فخری و پدرش هم محمد امیری است و یا خود امیری لقب مشهوری خود فخری است و بعضی از ارباب تراجم فخری هراتی را بدین عنوان نوشتهاند: فخری سلطان محمد بن امیری هراتی.
بنابراین اصل اسم فخری، سلطان محمد، فخری هم لقب یا تخلّص شعری او است و نام پدرش مذکور نشده و فقط امیری بودنش که ظاهرا لقب است مذکور گردیده و اینگونه مسامحات در کتب تراجم بسیار است.
(کف و ص ۱۰۴۲ ج ۲ و ۳۳۴۸ و ۳۶۵۸ ج ۵ س و اطلاعات متفرقه)