مدخل ریحانة الادب

فندرسکی میر ابو القاسم

ج ۴، ص ۳۵۷–۳۶۰

ریحانة الادب

ج ۴، ص ۳۵۷–۳۶۰
فندرسکی میر ابو القاسم - معروف به میر فندرسکی ابن میرزا بیک ابن امیر صدر الدین موسوی حسینی فندرسکی، حکیمی است موحد متألّه عارف حقیقت‌جوی و فیلسوف صوفی کامل طریقت‌پوی، از اکابر حکما و عرفای امامیّه که در حکمت طبیعی و الهی و ریاضی و تمامی علوم عقلیّه یگانه و وحید زمان و سرآمد حکما و سرسلسله عرفا بود و امور عجیبه بسیاری بدو منسوب است. از سلاطین، با شاه عباس کبیر صفوی (۹۹۵- ۱۰۳۷) و شاه صفی (۱۰۳۷- ۱۰۵۱ ه ق) و از علما، با شیخ بهائی (متوفی بسال ۱۰۳۱- غلا) و میر داماد (متوفی بسال ۱۰۴۲ ه ق- غمب) و نظائر ایشان معاصر و تدریس قانون و شفای او در آن زمان محل توجه اکابر و بیش از دیگران مورد استفاده افاضل و اعیان بود. روزی در مجلس او یک مسئله هندسی از کلام خواجه مطرح مذاکره شد، سیّد از کثرت مهارتی که در ریاضیّات داشته بالبداهة [۱] - فندرسکی- منسوب است بموضعی فندرسک نام از نواحی استرآباد.
برهانی ذکر کرد و پرسید که آیا خواجه آن برهان را ذکر کرده است یا نه جواب منفی دادند پس چند برهانی دیگر اقامه کرد و باز در پاسخ نظیر آن سؤال، در هریک از آنها جواب منفی میشنید. فندرسکی مدتها سفر هندوستان کرد و ریاضتها کشید و رنجها برد و در نزد ملّوک هند مانند پادشاهان ایران بسیار محترم و معظّم بود، عاقبت باز بایران مراجعت کرد و با آن‌همه فضل و کمال و احترامات فوق العادة که نزد سلاطین و تمامی طبقات مردم داشته از مجالست اکابر اجتناب مینموده و اغلب با دراویش و فقرا و ارباب ذوق و حال میگذرانید، لباس پشمینه و کم‌بها می‌پوشید و در تزکیه نفس خود میکوشید. پس از آنکه این حال او و مجالست او با اشخاص ظاهرا فرومایه مسموع شاه عباس گردید روزی در اثنای صحبت بدو گفت شنیده‌ام که بعضی از طلّاب، در سلک اوباش حاضر و بمزخرفات ایشان ناظر هستند. میر، مطلب را دریافته و گفت من همه‌روزه در کنار معرکه‌ها حاضر هستم و کسی از طلّاب را در آنجاها ندیده‌ام پس شاه منفعل و ساکت شد. از تألیفات فندرسکی است: ۱- تاریخ الصفویة ۲- تحقیق المزلة ۳- رساله صناعیه در تحقیق حقیقت علوم و ذکر جمیع موضوعات صنایع ۴- شرح کتاب المهارة (المهابارة خل) از کتب حکمای هند که معروف به شرح جوک است ۵- مقولة الحرکة و التحقیق فیها. فندرسکی گاهی، در اوقات فراغت اشعاری حکیمانه و غزلیّات عاشقانه هم می‌پرداخته که از آن جمله است: شرب مدام شد چو میسّر، مدام به‌ چون می حرام گشت بماه حرام به‌ یک بوسه از رخت ده و یک بوسه از لبت‌ تا هردو را چشیده بگویم کدام به‌ دنیا بگذاشتم باهل دنیا دنیا نکند قبول مرد دانا الا سه چهار چیز ناچاریرا آب رز و باده و شراب صهبا بهتر و معروفتر از همه این قصیده نغز و طرفه او میباشد که بس مشهور و محل توجه اکابر و فحول بوده و شروحی بر آن نوشته‌اند. عده ابیات آن بشهادت مدارک موجوده در نزد
این نگارنده بالغ به سی و دو بیت بوده و محض رعایت اختصار یک چندی از آن‌ها را ثبت اوراق مینماید: چرخ با این اختران نغز و خوش، زیباستی‌ صورتی در زیر دارد هرچه بر بالاستی‌ صورت زیرین اگر با نردبان معرفت‌ بر رود بالا همان با اصل خود یکتاستی‌ این سخن را درنیابد هیچ فهم ظاهری‌ گر ابو نصرستی و گر بو علی سیناستی‌ جان اگرنه عارضستی زیرا این چرخ کهن‌ این بدنها نیز دائم زنده و برپاستی‌ هرچه عارض باشد آنرا جوهری باید نخست‌ عقل بر این دعوی ما شاهدی گویاستی‌ هفت ره بر آسمان از فوق ما فرمود حق‌ هفت در از سوی دنیا جانب عقباستی‌ میتوانی از ره آسان شدن بر آسمان‌ راست باش و راست‌رو کانجا نباشد کاستی‌ هرکه فانی شد باو یابد حیات جاودان‌ ور بخود افتاد کارش بیشک از موتاستی‌ این گهر در رمز دانایان پیشین سفته‌اند پی برد در رمزها هرکس که او داناستی‌ زین سخن بگذر که آن مهجور اهل عالمست‌ راستی پیدا کن و این راه رو گر راستی‌ هرچه بیرون است از ذاتش نیاید سودمند خویش را او ساز اگر امروز یا فرداستی‌ نیست حدّی و نشانی کردگار پاک را نی برون از ما و نی بی‌ما و نی باماستی‌ قول زیبا نیست بی‌کردار نیکو سودمند قول با کردار زیبا، دلکش و زیباستی‌ گفتن نیکو به نیکوئی نه چون کردن بود نام حلوا بر زبان بردن نه چون حلواستی‌ عقل کشتی، آرزو گرداب و دانش بادبان‌ حق‌تعالی ساحل و عالم همه دریاستی‌ نفس را این آرزو پابست دارد در جهان‌ تا ببیند آرزوئی بند اندر پاستی‌ خواهشی اندر جهان هرخواهشی را در پی است‌ خواستی باید که بعد از آن نباشد خواستی‌ وفات میر فندرسکی در زمان شاه صفی صفوی بسال هزار و پنجاهم هجری قمری در حدود هشتاد سالگی در اصفهان واقع شد و در تکیه‌ای که بنام تکیه میر مشهور و در اوّل قبرستان تخت فولاد است مدفون گردید و کتابهای او را بموجب وصیّت خودش بکتابخانه سلطنتی شاه صفی صفوی نقل دادند و یک پرده نقاشی کهنه منسوب به میر، در همین تکیه در مقبره‌
حاج حسینقلی خان ایلخانی بختیاری موجود است که در طرف راست پرده صورت میر و در طرف چپ آن تصویر شیخ بهائی است. ناگفته نماند که میرزا ابو طالب فندرسکی نوه میر فندرسکی که پسر میرزا بیگ ابن ابو القاسم صاحب ترجمه است شاعری بوده منشی فاضل از تلامذه علّامه مجلسی و با میرزا عبد اللّه افندی صاحب ریاض العلما و نظائر وی معاصر و شریک درس و تألیفاتی در فنون متداوله دارد: ۱- ترجمه فارسی شرح لمعه شهید ۲- حاشیه تفسیر بیضاوی ۳- حاشیه حاشیه خفری بر شرح تجرید قوشچی ۴- سامی که منظومه است ۵- غزوات حیدری که نیز منظومه است ۶- المنتهی در نجوم ۷- نگارخانه چین که حاوی تمامی مکتوبات و منشآت عربی و فارسی خودش است و غیر اینها. سال وفات او بدست نیامد و بقرینه زمان جدّش میر فندرسکی در اوائل قرن دوازدهم هجرت میزیسته است. (نی و ص ۶ ج ۲ مع و ۲۷۷ ض و ۱۵۵ مر و سطر ۱۲ ص ۱۹۷ ت و بعض مواضع ذریعة)

گزارش اشکال یا پیشنهاد