غزالی محمد بن محمد بن محمد بن احمد- اشعری الاصول

غزالی محمد بن محمد بن محمد بن احمد- اشعری الاصول ، شافعی الفروع، طوسی الموطن، ابو حامد الکنیة، زین الدین اللّقب، حجة الاسلام و امام غزالی الشّهرة، از اعاظم فقهای شافعیّه میباشد که در چهارصد و پنجاهم یا پنجاه و یکم هجرت در قریه طایران یا غزاله از قراء طوس متولد شد، در مدت کمی در اثر ذکاوت فطری که داشته مقدمات را فراگرفت، مقداری از فقه پیش احمد بن محمد رازی خواند پس در نیشابور که از مراکز مهمّه علمیّه بوده در حوزه امام الحرمین جوینی اخذ مراتب کمال نمود، در حال حیات آن استاد معظّم خود، مشار بالبنان و در سلک علما و محقّقین عرفا منسلک و بتألیف آغاز کرد و مورد تحسین و تصدیق وی گردید و گفت مرا زنده در گور کردی. بعد از وفات او بسامره رفت، با جمعی از افاضل که در خدمت وزیر کبیر نظام الملک بوده‌اند مباحثه و مناظره کرد و بهمه ایشان تفوق یافته و بشهرتش افزوده شد و مشمول احترامات آن وزیر علم‌پرور و عالم‌نواز (آه‌آه) گردید. در سال چهارصد و هشتاد و چهارم هجرت بمدرّسی مدرسه نظامیّه بغداد که در آن اوان اهمیّت بسیاری داشته منتصب شد و تا سیصد تن از افاضل وقت حاضر استفاده از بیانات شیوای او بوده‌اند تا در اندک‌مدتی علاوه بر آن مقام بزرگ، در امورات دنیوی و سیاسی نیز نفوذ فوق العادة احراز نمود بطوری که کارهای مهم بدو محول شده و انجام می‌یافته است. از آنرو که در آن اوان، تمامی مردم بغداد در اظهار مذهب و اعتقاد آزاد بوده‌اند غزالی نیز روی این اصل و در اثر حقیقت‌طلبی از فرصت استفاده کرد و با ارباب مذاهب مختلفه دیگر آمیزش نمود و باسرار عقائدشان واقف و پس از اعمال فکر عمیق‌

در کنه و حقیقت آنها طریقه صوفیّه را برگزید، تمامی علائق دنیوی را پشت پا زد و از آن رو که آن‌همه تحصیلات و تعلیمات مدرّسی دور از نیّت خالص و مشوب به ریا و تزویر و خودنمائی بوده است خود را از حیطه علوم ظاهری و تحصیلات ریائی و قیل و قال مدرسه کناره کشید و رهسپار دیار عشق و حقیقت و انزوا شد، عزلت را بر آن‌همه عزّت ظاهری ترجیح داد، قدم بدایره زهد و انقطاع و تصوف گذاشت، بزیارت بیت اللّه مشرّف و باظهار خودش در آنجا از روح پاک حضرت خاتم الانبیاء ص و حضرت ابراهیم خلیل اللّه ص استمداد نمود. در مراجعت، در مسجد اموی شام بنای تدریس گذاشت، با اینکه اکثر اوقات مشغول فکر و ذکر بوده باز هم از اشتغالات علمی دست‌بردار نشد و در فکر نجات و استخلاص غرق‌شدگان غوطه جهالت بوده است. مدتی نیز در بیت المقدس بعبادت پرداخت عاقبت بموطن اصلی خود طوس مراجعت نمود و در جوار خانه خود مدرسه‌ای برای طلّاب دینیّه و خانقاهی برای صوفیّه تأسیس داد و اوقات خود را بتدریس علوم باطن و ختم قرآن و مجالست اهل دل و ارباب معنی تقسیم کرد و در هیچ حال از وظائف مقرّره ریاضت و سلوک راه حقیقت دست‌بردار نبود و بهمان حال ترک علائق، ثابت و راسخ ماند و در تصوف و اصول طریقت بشیخ ابو علی فارمدی انتساب داشته است. غزالی تألیفات طریفه و منیفه بسیاری دارد که نوعا در آنها مبتکر و شاهدی عادل و گواهی صادق بر تبحّر وی میباشند: ۱- الاجوبة الغزالیة فی المسائل الاخراویة که ذیلا در ضمن اربع رسائل مذکور است ۲- الاجوبة المسکتة عن المسائل المبهتة ۳- احیاء علوم الدین که بارها در لکناو و مصر و استانبول و غیره چاپ و از شاهکارهای کتب مواعظ اخلاقی و عرفانی اسلامی و بهترین معرف مقامات عرفانی مؤلفش میباشد و بتصدیق بعضی از اجله، مؤلفین کتب اخلاقی بعد از او، در هرطبقه که آمده‌اند خوشه‌چین خرمن این کتاب وی هستند ۴- اخلاق الابرار و النجاة من الاشرار ۵- الادب فی الدین ۶- اربع رسائل که چهار رساله الجام العوام عن علم الکلام، المنقذ من الضلال، المضنون به علی غیر اهله، المضنون الصغیر خود غزالی است و در مصر و بمبئی بهمین اسم اربع رسائل چاپ شده است و رساله مضنون صغیر مذکور همان اجوبه غزالیه مزبور فوق است ۷- الاربعین فی اصول الدین که قسم چهارم جواهر القرآن مذکور ذیل است ۸- اسرار الحج‌

در فقه شافعی ۹- الاقتصاد فی الاعتقاد در توحید و این هردو در مصر چاپ شده است ۱۰- الجام العوام که در ضمن اربع رسائل مذکور شد ۱۱- الاملاء عن اشکالات الاحیاء یا الاملاء علی مشکل الاحیاء در رد پاره‌ای اعتراضاتی است که بعضی از معاصرین او بر کتاب احیاء العلوم وارد آورده‌اند که در فارس چاپ شده و در حاشیه کتاب اتحاف الساده سید مرتضی زبیدی نیز که شرح احیاء العلوم میباشد بطبع رسیده است ۱۲- بدایة الهدایة و یا بدایة الهدایة و تهذیب النفوس بالاداب الشرعیة در تصوف و مواعظ که بارها در مصر و قاهره چاپ و حاوی ضروریات عبادات و عادات عموم مکلفین و طالبین حق است ۱۳- البسیط در فقه شافعی ۱۴- التبر المسبوک فی نصیحة (نصائح خل) الملوک که برای سلطان محمد بن ملکشاه سلجوقی بزبان فارسی تألیف و بارها در مصر و قاهره چاپ و چند مرتبه ترجمه بترکی هم شده است ۱۵- تحصین الادلة ۱۶- التفرقة بین الاسلام و الزندقة که در هند با چهار رساله متفرقه دیگر اکابر در یکجا چاپ شده است ۱۷- تفسیر سوره یوسف که در تهران چاپ شده است ۱۸- تفسیر القرآن که ذیلا بنام یاقوت التأویل مذکور است ۱۹- تنزیه القرآن عن المطاعن که در مصر چاپ شده است ۲۰- تهافت الفلاسفة ۲۱- جواهر القرآن و درره و این هردو در مصر و بمبمئی چاپ شده است ۲۲- حقیقة القولین ۲۳- خلاصة التصانیف در تصوف بزبان فارسی ۲۴- الدرة الفاخرة فی کشف علوم الاخرة که در مصر و قاهره و پاریس و لیبسیک چاپ شده است ۲۵- الذریعة الی مکارم الشریعة ۲۶- الرد علی الباطنیة ۲۷- الرسالة القدسیة بادلتها البرهانیة در علم کلام ۲۸- الرسالة اللدنیة در اثبات علم غیبی ۲۹- سر العالمین و کشف ما فی الدارین که در مصر و هند چاپ شده و بعضی این کتاب را از غزالی ندانسته و تألیف یکی از باطنیه دانند و در کشف الظنون نیز اصلا کتابی بدین نام مذکور نداشته است ۳۰- السر المضنون (المصون خل) و الجوهر المکنون که به خاتم مشهور بوده و درّ نظیم هم گویند و آن را از قواعد جفر استخراج کرده است ۳۱- سلم السماوات ۳۲- شرح الاسماء الحسنی که ذیلا بنام مقصد الاسنی مذکور است ۳۳- شرح جنة الاسماء مخفی نماند که جنّة الاسماء موافق آنچه در کشف الظّنون از بعض کتب نقل کرده از حضرت امیر المؤمنین ع بوده و غزالی آنرا شرح کرده است و در ذریعه گوید آنچه در بیان کیفیّت دعای جنّة الاسماء بدان حضرت نسبت داده شده عبارت از یک ارجوزه و دو قصیده تائیّه و رائیّه میباشد که ارجوزه در آخر دیوان منسوب بحضرت امیر المؤمنین ع در قاهره چاپ و اوّلش این است: الحمد للّه العلی الصادق‌ الواحد الفرد العلیم الرازق‌ تا آنجا که فرماید: انا علی ابن عم الهادی‌ المصطفی الداعی الی الرشاد

بعد علی قد دعانی حیدرا حین غزونا و فتحنا خیبرا دو قصیده مذکوره نیز در شرح جنّة الاسماء منسوب به غزالی که نسخه آن در سامرا مستقلا موجود و در ضمن کتاب ادعیّه امیر سید حسن قزوینی هم مندرج است وارد و مذکور و عنوان آن شرح این است: هذا شرح دعاء جنة الاسماء المختارة فی الارض و السماء للامام ابی حامد الغزالی و اوّل آن شرح این است: الحمد للّه منزل الکتاب ذکرا مفصلا و جاعل الملائکة رسلا. در ذریعه بعد از این جمله از خود غزالی نقل کرده است که در آن شرح گوید: اوقاتی که در مدرسه نظامیّه بغداد اقامت داشته روزی خلیفه احضارش کرد و اوراقی را که از خزانه بیرون آورده بود بدو داد که میان آنها ورقی هم بوده بخطّ مبارک کوفی حضرت امیر المؤمنین ع که آن حضرت آن را، بخواهش ابو المنذر عبد اللّه بن حسان از اجلّای شیعیان کوفه نوشته و حاوی کیفیّت دعای جنّة الاسماء و شرائط آن و کیفیّت ترتیب کتابت حروف نوزده‌گانه بسم اللّه پس حروف نوزده‌گانه آیه پس اسماء نوزده‌گانه پس صور هریکی در میان دائره جداگانه‌ای شبیه بسپر (قوس دایره) که بعربی جنّة گویند (بر وزن جثّه) و جنّة الاسماء گفتن این دعا نیز بهمین سبب است و آن حضرت تمامی این تفاصیل را در دو قصیده بیان فرموده است یکی تائیه که در حدود چهل بیت بوده و مطلعش این است: لقد بدأت ببسم اللّه مفتتحا ازکی المحامد حمد اللّه فاتضحت‌ تا آنجا که فرماید: وسمها جنة الاسماء و الق بها اسنة الطعن بالطاعون اذ جرحت‌ قصیده دیگر هم رائیه که حاوی سی و چند بیت بوده و مطلعش این است: احمد اللّه و اثنی شکره‌ فهو مولی زائد من شکره‌ تا آنجا که فرماید: یا ابا المنذر صن قولا بدا من معان قد غدت مستترة در همان شرح منسوب بغزالی، همین قصیده رائیه را نیز بحضرت امیر المؤمنین ع نسبت داده و گوید که سبب تبدیل بحری ببحری دیگر و عدول کردن آن حضرت از یک قافیه بقافیه دیگر همانا محض براعت و بملال نینجامیدن سامع است نه از راه عجز از اتمام‌

و پایان رسانیدن آن بحر و قافیه اولی است و الّا آن حضرت فصیح‌ترین کسی است که شعر گفته بلکه در تمامی مکالمات خود افصح تمامی مردم بوده است. غزالی بعد از شرح این دعا و قرائت کردن آن پیش خلیفه دو نسخه از آن نوشته است یکی برای خود و دیگری برای حرز خلیفه. سپس خلیفه مقرّر داشت که باز آن اوراق را بهمان صندوق قفلی که در خزانه بوده برگردانند و جای کلید صندوق را هم با سرب مسدود نمایند که بدست مردمان نااهل نیفتد. غزالی بعد از این‌همه، با ذکر بعضی از کرامات این دعا و تأثیرات عجیبه آن، شرح خود را خاتمه داده است انتهی کلام الذّریعه ملخّصا. این نگارنده ظنّ قوی دارم بر اینکه همین ارجوزه و دو قصیده دایر بر جنّة الاسماء، در شمس المعارف کبری شیخ احمد بونی سالف الترجمة نیز مذکور است ۳۴- شفاء العلیل فی القیاس و التعلیل ۳۵- عقیدة اهل السنة در توحید که با رساله قدسیه مذکور در یکجا در اسکندریه چاپ شده است ۳۶- عمدة المحققین و برهان الیقین که همان تبر مسبوک مذکور فوق است ۳۷- فاتحة العلوم در تصوف و در مصر چاپ شده است ۳۸- فتوح القرآن ۳۹- فضائح الاباحیة ۴۰- فضائح الباطنیة و فضائل المستظهریة و آنرا اهدای حضور مستظهر عباسی (۴۸۷- ۵۱۲ ه ق) نموده و بهمین جهت مستظهری هم گویند و در لیدن چاپ شده است ۴۱- فیصل التفرقة بین الاسلام و الزندقة که با پنج فقره رساله دیگر خود غزالی در مصر چاپ شده و ظاهرا غیر از آن است که بنام تفرقة مذکور شد ۴۲- القسطاس المستقیم که در مصر چاپ شده است ۴۳- القواعد العشرة ۴۴- قواعد العقائد در کلام ۴۵- الکشف و التبیین فی غرور الخلق اجمعین در تصوف ۴۶- کیمیای سعادت که پارسی و در اخلاق و مواعظ و بارها در ایران و غیره چاپ شده است ۴۷- لب یا لباب الاحیاء که ملخص احیاء العلوم فوق است ۴۸- محک النظر در منطق که در قاهره چاپ شده است ۴۹- المرشد الامین الی موعظة المؤمنین که ملخص احیاء العلوم فوق است ۵۰- مرشد الطالبین و ظاهرا همان مرشد امین مذکور است ۵۱- المستصفی در اصول فقه که در مصر چاپ شده است ۵۲- المستظهری که همان کتاب فضائح الباطنیه مذکور فوق است ۵۳- مشکوة الانوار فی لطائف الاخبار ۵۴- المضنون به علی اهله در توحید چنانچه بعضی گفته و در قاهره چاپ شده است ۵۵- المضنون به علی العامة که در اکسیر و ظاهرا همان مضنون الصغیر مذکور در اربع رسائل فوق و یا چنانچه اشاره شد مضنون الصغیر همان اجوبه غزالیه مذکور فوق است ۵۶- المضنون به علی غیر اهله باز هم در توحید که در ضمن اربع رسائل فوق مذکور شد ۵۷- معیار العلم در منطق ۵۸- مقاصد الفلاسفة در منطق و حکمت طبیعی و الهی که در قاهره چاپ شده است ۵۹- المقصد الاسنی فی شرح اسماء اللّه الحسنی که در قاهره چاپ شده است ۶۰- المنتحل فی علم الجدل ۶۱- المنقذ

من الضلال و المفصح عن الاحوال چنانچه در کشف الظنون گفته و یا المنقذ من الضلال و الموصل الی ذی العزة و الجلال چنانچه دیگری گفته و بهرحال آن مختصری است در غایت و اسرار علوم و کنه و حقیقت مذاهب و در نیشابور تألیف و در قاهره چاپ شده است ۶۲- منهاج العابدین الی الجنة در تصوف و آخر تألیفات او است و چندین مرتبه در مصر و قاهره چاپ شده است ۶۳- میزان العمل در علم نفس و طلب سعادت و در قاهره چاپ شده است ۶۴- نصیحة الملوک که بنام تبر مسبوک مذکور شد ۶۵ و ۶۶- الوجیز و الوسیط هردو در فقه شافعی بوده و در قاهره چاپ شده‌اند ۶۷- یاقوت التأویل فی تفسیر التنزیل که چهل مجلّد است و غیر اینها که تمامی کتب و رسالات متفرقه او را زیاده بر نهصد گویند. تسنّن و تشیّع غزالی هم محل خلاف ارباب تراجم است و قاضی نور اللّه شوشتری چنانچه عادت او میباشد در تشیید مبانی تشیّع وی اهتمام تمام بکار برده و ما نیز قضاوت در این موضوع را بکتب تراجم احوال موکول میداریم و بهتر از آنها تألیفات خود او خصوصا آنچه در اواخر عمرش تألیف داده است اشعار عربی و فارسی او نیز خصوصا در تصوف و عرفان بسیار و از او است: حلّت عقارب صدعّه فی خدّه‌ قمرا فجلّ بها عن التّشبیه‌ و لقد عهدناه یحلّ ببرجها فمن العجائب کیف حلّت فیه‌ کس را پس پرده قضا راه نشد وز سرّ قدر هیچکس آگاه نشد هرکس ز سر قیاس، چیزی گفتند معلوم نگشت و قصّه کوتاه نشد ما جامه نمازی بسر خم کردیم‌ وز آب (کذا) خرابات تیمّم کردیم‌ شاید که در این میکده‌ها دریابیم‌ آن یار که در صومعه‌ها گم کردیم‌ غزالی بسال چهارصد و پنجاهم یا چهل و نهم هجرت متولد شد و بنابر اوّل، کلمه محبت- ۴۵۰ و جمله نور دین مکمل- ۴۵۰ و بنابر دویمی کلمه ماهتاب- ۴۴۹ مادّه تاریخ ولادت او است. وفاتش نیز بنابر مشهور روز دوشنبه چهاردهم جمادی الاخره سال پانصد و پنجم و یا بقول بعضی پانصد و هفتم هجرت در قریه طابران نامی از قراء طوس واقع گردید و بنابر اوّل جمله زینت ابدال- ۵۰۵ و بنابر قول دیگر جمله شمس زمین- ۵۰۷ مادّه تاریخ وفات او میباشد. در مدت عمر و تاریخ وفاتش گفته‌اند:

نصیب حجت اسلام از این سرای سپنج‌ حیات پنجه و چار و وفات پانصد و پنج‌ پانصد و پانزدهم بودن سال وفات او چنانچه در ریاض العارفین گفته اشتباه است. بالجملة، غزالی گفتن حجة الاسلام، بجهت انتساب به دیه غزاله طوس و یا بجهت شغل نخ‌تابی داشتن پدرش بوده (چنانچه اشاره نمودیم) و یا خود بجهت آن است که پیره‌زنانی را که پشم‌های ریسیده خود را برای فروش میآورده‌اند دیده و بفقر و ضعف و ناتوانی ایشان رحم میکرد و صدقه میداد و مردمان را بصدقه دادن ایشان امر می‌نمود پس بجهت همین مقدار نسبت بزنان نخ‌ریس و نخ‌تاب که بعربی غزّاله گویند (بر وزن دلّاله) بغزّالی مشتهر گردید. (ص ۳۷ ج ۲ کا و ۳۲۷۷ ج ۵ س و ۷۱۹ ت و ۲۰۵ هب و ۱۶۰ لس و ۱۰۱ ج ۴ طبقات الشافعیة و ۵۴۲ ج ۱ مع و غیره)