علاء الدین علی طوسی
ج ۴، ص ۱۵۹–۱۶۰
ریحانة الادب
ج ۴، ص ۱۵۹–۱۶۰
علاء الدین علی طوسی
- از مشاهیر علما و حکما میباشد که علوم عقلیّه و نقلیّه را در بلاد عجم تکمیل کرد، پس ببلاد روم رفته و در دربار سلطان وقت محترم بود، نخست از طرف سلطان مراد خان (۸۲۴- ۸۵۵ ه) بتدریس مدرسه بروسه منصوب شد و اخیرا از طرف سلطان محمد خان فاتح (۸۵۵- ۸۸۶ ه) تدریس مدرسه زیرک بدو مفوض گردید. روزی خود سلطان در موقع تدریس، حاضر حوزه شد و در طرف
راست علاء الدین نشسته و خواهش نمود که درس را قطع نکرده و بانجامش برساند، علاء الدین نیز محض امتثال امر، درس را بپایان رسانیده سلطان بینهایت مسرور گردید و با یک خلعت شاهانهاش مفتخر فرمود. خود سلطان بارها برای استماع درس، حاضر حوزه شده و علاء الدین در همه آنها مشمول عنایات سلطانی گردیده است تا روزی علاء الدین و خواجهزاده را بتألیف کتابی در محاکمه مابین ابن رشد و تهافت امام غزالی بگماشت، ایشان نیز حسب الامر سلطانی، هریکی کتابی در همین موضوع تألیف داد، علاء الدین، کتاب خود را (که حاوی محاکمات مابین افکار حکما و تهافتهای امام غزالی است) به ذخر یا ذخیره موسوم داشت و یا خود ذخیره، نام همان کتاب بوده و ذخر، کتابی است دیگر که فقط در محاکمات مابین غزالی و ابن رشد است که در حیدرآباد هم طبع شده است و لکن ظاهرا ذخر یا ذخیره نام یک کتاب است که در موقع استنساخ اشتباه گردیده است.
بهرحال کتاب خواجهزاده را که در این موضوع تألیف داده بوده بکتاب علاء الدین ترجیح داد، بهمین سبب علاء الدین دلتنگ شد و بنوشته قاموس الاعلام باز، از راه ایران بماوراء النهر عودت نمود و از تمامی مشاغل و علاقههای دنیوی منصرف و با خدمتگذاری بعضی از مشایخ، قدم بدایره سیر و سلوک و تصوف گذاشت تا بسال هشتصد و شصتم هجرت در سمرقند وفات یافت. بنوشته بعضی از ارباب تراجم، علاء الدین در مراجعت از روم بایران رفته و بسال هشتصد و هشتاد و پنج هجرت در خراسان یا در تبریز درگذشت.
مخفی نماند که نام کتاب مذکور علاء الدین بنوشته قاموس الاعلام ذخر و در کشف الظّنون الذخیرة فی المحاکمة بین الحکماء و الغزالی و در معجم المطبوعات الذخیرة فی المحاکمة بین کتاب الغزالی و ابن رشد است. (کف و ص ۳۱۸۰ ج ۴ س و ۴۶ ج ۵ فع و ۱۲۳۹ مط)