صاحب جواهر الکلام شیخ محمد حسن بن شیخ باقر بن شیخ عبد الرحیم بن آقا محمد بن ملا عبد الرحیم
ج ۳، ص ۳۵۷–۳۵۸
ریحانة الادب
ج ۳، ص ۳۵۷–۳۵۸
صاحب جواهر الکلام شیخ محمد حسن بن شیخ باقر بن شیخ عبد الرحیم بن آقا محمد بن ملا عبد الرحیم
- شریف اصفهانی، از ارکان علمای امامیّه و اساطین فقهای اثنی عشریّه است. مراتب کمالات عالیه او مسلّم عامّه و خاصّه، ریاست مذهبی علمی عموم امامیّه از عرب و عجم بدو منتهی، از تلامذه سید جواد عاملی، صاحب مصباح الکرامة، شیخ جعفر کاشف الغطاء و پسرش شیخ موسی میباشد.
کتاب جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام او نسبت بفقه جعفری، ماننده بحار الانوار مجلسی است نسبت باخبار اهل بیت اطهار ع که تمامی فروعات فقهیّه را از اوّل تا آخر با ادلّه آنها، با کمال دقّت نظر استقصا کرده و در استیفای جزئیّات دقیقه احکام فقهیّه و ردّ آنها بر اصول مقرّره دینیّه و تطبیق احکام نادره غیر معنونه با ادلّه شرعیّه بینظیر و با تألیف این کتاب مستطاب که در حدود بیست و پنج سالگی شروع و زیاده بر سی سال از عمر خود را در آن مصروف داشته اکابر علما را رهین عکس صاحب جواهر الکلام- ۲۵
قلم خود نموده است که تماما خوشهچین آن خرمن کمال و علوم دینیّه میباشند، هرکس باندازه فهم خود سنبلی چیده و بمقدار استعداد و شنای فکری خود گوهری از آن دریای بیپایان التقاط مینماید. اینک مربّی فقها و پدر روحانی ایشان بوده و بیشتر به شیخ الفقهاء موصوفش دارند.
در مستدرک از استاد خود شیخ العراقین سالف الترجمة که از تلامذه صاحب جواهر
بوده نقل کرده است که اگر مورّخ زمان صاحب جواهر، تصمیم نماید که حوادث عجیبه آن زمان را ثبت اوراق نماید هرآینه امری عجیبتر از تصنیف کتاب جواهر الکلام سراغ نتواند کرد. صاحب جواهر غیر از کتاب جواهر الکلام تألیفات دیگری نیز در هریک از حج، خمس، زکوة، دماء ثلثه، طهارت، صلوة، فرائض، مواریث و غیر اینها دارد، گاهی همه و گاهی بعضی از اینها بنام نجاة العباد در ایران و غیره چاپ شده چنانچه کتاب جواهر نیز یک مرتبه در تبریز و دو مرتبه در تهران در شش مجلّد بزرگ بطبع رسیده است. باری وفات صاحب جواهر اوّل شعبان سال هزار و دویست و شصت و ششم هجری قمری در نجف اشرف واقع شد و مقبره او معروف بوده و سید حسین بروجردی از تلامذه او در باب محمدین گوید:
ثم محمد حسن بن الباقر شیخ جلیل صاحب الجواهر
منه استفدنا برهة مما سلف کان وفاته «علا ارض النجف»
جمله (علا ارض النجف)- ۱۲۶۶.
سید حسین آل بحر العلوم که از حاضرین تشییع جنازه صاحب جواهر بوده در مادّه تاریخ وفاتش گوید:
تبکیه شجوا و تنعاه مؤرخة «ابکی الجواهرهما فقد ناثرها»- ۱۲۶۶
شیخ عبد الحسین مؤلف آثار الشیعة الامامیّة که نوه صاحب جواهر است در تاریخ وفات جدّ مذکورش انشاء نموده و بر لوح قبرش ثبت شده است:
ذا مرقد الحسن الذات الذّی دفنت اسرار احمد فیه بل سرائره
اودی و قد ایتم الاسلام ارّخه «بین الانام یتیمات جواهره»- ۱۲۶۶
از اینجا معلوم میشود که هریک از دو قول صاحب مستدرک و صاحب مآثر، و آثار، که تاریخ وفات صاحب جواهر را هزار و دویست و شصت و چهارم یا هشتم نوشتهاند دور از صحت بوده و احتمال اشتباه کاتب نسخه نیز قوی است.
(قص و ۱۷۱ هب و ۱۸۱ ث و ۳۹۷ مس و غیره)